Birinci Söz.
Birinci söz, bir önsöz niteliğindedir. Bu sözü dikkatle okuyan bir okuyucu, iki farklı ruh hâlini kolayca fark eder: Birincisinde, hayatını savaşla, çekişmeyle, mücadeleyle geçirmiş; yorgun düşmüş, bezmiş, yaptığı işlerden bir türlü hayır görememiş, sonunda geleceğe umutsuzlukla bakarak kaygıya kapılan bir insanı görür. İkincisinde ise, yaşadığı olumsuz deneyimlerden ders çıkararak hayata dair felsefi sonuçlar bulan bir bilgenin izlerini hisseder.
Abay, kendi çağının insanıdır. Hayatındaki en önemli işleri şiirlerinde ve düzyazılarında anlatır. Bunlar arasında öne çıkanlar; halkı idare etmek, hayvan yetiştirmek, bilimle uğraşmak, tasavvuf yoluna girmek ve çocuk terbiyesiyle ilgilenmektir. Ancak Abay, halkı idare etmeye yanaşmaz; hayvan yetiştirmenin de kendine göre olmadığını açıkça söyler. Bilimle uğraşmaya gelince, çevresinde ne bu konuda konuşacak biri vardır ne de bildiğini sorabileceği bir âlim. O hâlde, neyi öğrenebilir, öğrendiklerini kime faydalı kılabilir? Böylece, ilmin bile canını sıktığını dile getirir.
Tasavvufa, yani sufilik yoluna gelince, bunun için kalpte ve toplumda huzur gerekir, der Abay. Oysa ne gönüllerde barış vardır ne de hayatın kendisinde… Böyle bir dünyada hangi dine bağlanmalı, hangi sufilik anlayışı yeşerebilir, diye sorar. Çocuk eğitimine gelince, Abay burada da kendi acizliğini itiraf eder: “Çocuklarım için yarın bir gün fayda sağlayacak, onları iyi bir mevkiye taşıyacak eğitim veremem. Ne yapmalıyım, nasıl yol izlemeliyim, bilemiyorum…” der.
Bu düşünceler derinlemesine incelendiğinde, şairin hayata karşı karamsarlığından ziyade, insanın daracık, bunaltıcı toplumsal koşullara karşı bir protesto olarak yazdığını görürüz. Abay, işte bu düşüncelerle sonuca ulaşır: “Sonunda düşündüm; aklıma gelenleri kâğıda dökeyim. Beyaz kâğıt, kara mürekkep… Vakit geçiririm. Kim yararlı bir söz bulursa yazsın, okusun; yok gerekmez diyorsa, kendi kendime konuşmuş olurum. Artık bundan başka bir işim yok.
Abay, düşüncelerini serbestçe ifade edebilmek için yeni bir tarz geliştirmiştir: düzyazı söz tarzı. Bu serbest sözler, tamamen orijinal bir düşünce biçimini yansıtır. Ne bir üsluba bağlılık vardır ne de geleneğe… Pek çok filozofun düşüncelerini belli bir sisteme oturtmakta zorlandığı bilinir. Oysa Abay, böyle bir kalıba girmeyi dahi düşünmez; fikirlerini özgürce dile getirir. Ne yazık ki Abay’ın bu açtığı yol Kazak edebiyatında pek gelişme imkânı bulamamıştır. Şakarim’in dediği gibi, “Tam düşünce” dönemi – Sovyetler Birliği’nin bir dönemki düşünce siyaseti – buna engel olmuştur. İnsanların kendi düşüncelerini açıkladığı için suçlandığı o dönemde, Abay’ın geleneğini sürdürmek imkânsızdı.
Oysa Abay’ın nesir yazı geleneği, bugün daha da geliştirilerek sürdürülmelidir. Günümüz dünyasında “çoğulculuk” olarak adlandırdığımız anlayış, aslında Abay’ın serbest düşünce tarzının ta kendisidir. Abay’ın nesir sözlerini dikkatle okuyanlar, yer yer kendisiyle çelişen ifadeler bulabilir. Ancak bu, Abay’ın kendine karşı çıkması değil, düşüncelerinin sürekli geliştiğinin kanıtıdır. Yazdıkça yeni fikirler ortaya koyan Abay, bazen konunun çözümünü okuyucularına bırakır. Okuyucularına sorular sorar, onlarla sohbet eder adeta. Abay, hayatın meseleleri hakkında hiçbir zaman hazır cevap sunmaya çalışmaz. Genellikle zorluklar, yaşamın tezatları üzerine düşünür.
İşte bu yüzden, Abay’ın 45 nesir yazısını okuyan herkes, onun derin ve sürekli gelişen düşünce dünyasını rahatlıkla fark edecektir.
📖 Kelime Açıklamaları
Sufi / Sufilik: Tasavvuf anlayışına dayanan yaşam tarzı ve düşünce sistemi.
Nesir söz tarzı: Şiirsel olmayan, düzyazı şeklinde düşüncelerini ifade etme tarzı.
“Tam düşünce” devri: Sovyet döneminde bireysel düşüncenin bastırıldığı, yalnızca resmî ideolojiye uygun düşüncelerin yaşatıldığı dönem.
Metin çalışması:
Abay bu sözü yazma amacını nasıl açıklamaktadır? Ona göre insanlara söz söylemenin zorluğu nereden kaynaklanır?
Abay’ın bu sözde vermek istediği temel mesaj nedir? İnsanlara hangi konuda uyarıda bulunmaktadır?
Bu sözde Abay’ın kendisini konumlandırışı (yazar, öğüt veren, gözlemci vb.) asıl mesajı nasıl güçlendirmektedir?
Grup Çalışması: Beyin fırtınası tekniğiyle aşağıdaki başlıkları kendi yorumlarınızla açıklayınız.
KENDİNİ BAŞKALARIN GÖZÜYLE TANI
БІРІНШІ сөз.
Бiрiншi сөз мазмұны жағынан өзгеше “сөздерге” алғы сөз, кiрiспе ретiнде жазылған. Сөздi ықылас сала оқыған адам екi ұдай сезiмде қалуы ықтимал. Бiр жағынан бiрталай өмiрiн алысып, жұлысып, айтысып, тартысып әурешiлiктi көре-көре өткiзген, өмiрiне наласы бар, қажыған, жалыққан, атқарған iсiнiң баянсыздығынан көрiп, ендiгi алда қалған күндерге дәрменсiздiк бiлдiрген, уайым дертiне ұшыраған адамды көресiң, екiншi жағынан осы басынан өткiзген тұрлаусыз iстерден философиялық мәнде ақыл қорытқан данамен жүздесемiз. Абай өз заманының адамы, атқарған негiзгi қарекеттерiнiң басты- бастыларына өлеңдер мен қара сөздерiнде талдау жасаған. Олар: ел бағу, мал бағу, ғылым бағу, дiн бағу және бала бағу. Ел бағудан түңiлiп, мал бағу қолдан келмейтiнiн айта келiп, нелiктен ғылым бағу мүмкiн еместiгiнде нақтылы дәлелдер келтiредi. Өз ортасында ғылым сөзiн сөйлейтiн адам жоқ, олай болса бiлмегендi кiмнен сұрайсың, бiлгенiң кiмге дәрi. Жағдай осылай болған соң ғылымның өзi жан азабы. Сопылық қылып дiн бағу үшiн Абай тыныштық керек дейдi. Не көңiлiңде, не көрген күнiңде тыныштық жоқ, қайдағы дiн бағу, қайдағы сопылық деген ойды айтады. Сопылық туралы Абай отыз сегiзiншi сөзiнде тоқталады. Алайда, бұл сөзiнде дiн туралы, сопылық хақында ойын толық ашпаған. Дiн бағу үшiн тыныштық керек дейдi ақын. Ал анығында елге тыныштық әкелетiн рухани күштiң бiрi дiн емес пе? Сөзде бұл мәселе көмескi. Бала бағалмайтындығы туралы дәлелi анық.
Балаларыма iлгерi өмiрiнiң, бiлiмiнiң пайдасын көрерлiк орын тапқаным жоқ, қайда бар, не қыл дерiмді бiле алмай отырмын, не бол деп бағам - дейдi Абай. Осы ойларға терең үңiлсек, ақынның өмiрден түңiлуi емес, адамға оның характерiне, өмiрiне кеңiстiк бола алмай тар қапасқа айналған қоғамдық болмысқа наразылықты аңғарамыз. Осы наразылықтан ақын мына тоқтамға келедi: “ақыры ойладым: осы ойыма келген нәрселердi қағазға жаза берейiн, ақ қағазбен қара сияны ермек қылайын, кiмде - кiм iшiнен керектi сөз тапса, жазып алсын, я оқысын, керегi жоқ десе, өз сөзiм өзiмдiк дедiм де, ақыры осыған байладым, ендi мұнан басқа сөзiм жоқ”. Абай ойына келген нәрселерiн еркiн айту үшiн, өзi арнайы жанр ойлап тапқан. Ол сөз жанры. Ақынның қара сөдерi нағыз еркiн ойдың жанры. Мұнда ешқандай бiр дәстүрге, тәсiлге бағынушылық жоқ. Ой еркiн айтылған, мазмұн өзiне лайықты форма тапқан. Көптеген философтар ойларын формаға бағындырып немесе жүйе құрып әуре болғанын бiлемiз. Абай болса ондай iстермен айналыспаған, өзiнiң айтқысы келген ойларын еркiн бiлдiрген. Абай ашқан “сөз” жанры өкiнiшке орай қазақ мәдиниетiнде өрiс алмады. Сiрә, оған кiнәлi, Шәкәрім тілімен айтсақ, «нақтылы ойдың» заманы болса керек. Адам өз ойындағысын айтқаны үшін кінәлі болған заманда, әрине сөз жанырының өрiстеуi, Абай дәстүрiн жалғастыруы мүмкiн емес едi. Абай дәстүрi, яғни сөз жанры бүгiнде жаңғырып, жалғасуы керек, оған алғы шарт бар. Қазiргi плюрализм деп жүргенiмiз, кезiнде Абай қолданған ойлау тәсiлi. Қара сөздердi мұқият оқыған адам, ақынның кейбiр тұста өзiне-өзi қайшы келетiн тұстарын да аңғарады. Бұл шын мәнiнде Абайдың өзiне - өзi қарсы шығуы емес, оның ойларының үзбей даму үстiнде екендігiнiң айғағы. Жазған сайын ойы өрiстей берген Абай кей сәттерде тұйыққа барып тiрелiп, мәселенiң шешуiн.
оқырманға тастайды. Оқырманға сұрақ қояды. Бұл, оның ұрпақтарымен сырласуы. Өмiрдiң бас құбылысына Абай ешқашан дайын жауап беруге тырыспаған. Ол қиыншылықтар туралы, тұрмыс қайшылығы туралы айтқан. Оған Абайдың 45 сөзiн оқып шыққан оқырманның көзi әбден жетер деген үмiттемiн.
