Hakim Abay

Bu sözde hayatın anlamı, baba ile çocuk arasındaki ilişki ve geleceğe dair düşünceler ele alınmıştır. Abay, toplumda yaygın bir isteğe işaret ederek şöyle sorar: “İnsanlar Tanrı’dan çocuk ister, fakat o çocuğu ne yapacaklarını hiç düşünürler mi? Gerçekten de çocuk, insan için en değerli varlıktır; “ciğerpare”dir. Dünyada çocuk sahibi olmaktan daha büyük bir sevinç ve mutluluk var mıdır? Çocuk, hem hayatın süsü hem de anlamıdır. Kazakların “Çocuğu olan ev pazar gibidir” sözünde de bu neşe açıkça görülür. Bunlar hem Abay’ın hem de okuyucunun bildiği durumlardır. Ancak Abay, bu konuyu farklı bir yönüyle ele alır. Ona göre insanlar çoğunlukla Tanrı’dan yalnızca “çocuk” dilerler, fakat bu isteğin yüklediği sorumluluğu pek düşünmezler.

Öncelikle bazıları “Ölürsem yerime geçsin” diyerek çocuk ister. Abay bu dileği sorgular: Bir çocuğun “yerine geçmesi” ne demektir? Ardında bıraktığın mal mülk sahipsiz mi kalacak sanıyorsun? Malını mülkünü ölüm anında bile başkasından mı kıskanıyorsun? Başkasına kıyamadığın hangi üstünlüğe sahipsin? Üstelik çocuğun nasıl biri olacağını bilmeden çocuk istemek nasıl bir akıldır? Çocuğun iyi çıkarsa sevinçtir; kötü çıkarsa derttir. İnsan kendi yaşamında yeterince zorluk çekmemiş gibi, neden bir çocuğu da aynı acıya sürüklemeye bu kadar heveslidir? Abay burada, insanın kendi nesline karşı ciddi bir sorumluluk taşıdığını vurgular. İnsanlar çocuk dilemeden önce bu mesele üzerinde ne kadar düşünür? Çoğu zaman tek istek “bir çocuğumuz olsun” düşüncesidir. Oysa kötü bir çocuk ömrü zindana çevirebilir; iyi bir çocuk ise mutluluğun kaynağıdır. Ancak hiç kimse hayatı boyunca sıkıntısız yaşamaz. Hayatın çileli olduğu gerçeği apaçıktır. Tanrı’dan çocuk istersin; peki onun sorunsuz, acısız bir ömür süreceğini garanti edebilir misin? Bir çocuğu dünyaya getirmek, onu daha ilk anda hayatın çileli kapısından içeri sokmak değil midir? Üstelik insan kendi yaşamında ne kadar yanlış iş yapmış, ne kadar hata işlemiştir; şimdi tüm bunların yükünü bir de çocuğuna mı taşımak istiyorsun? Evet, düşünmeyi gerektiren bir durumdur. Fakat insanlar çoğu zaman düşünmeye fırsat bulamaz; hemen çocuk ister, sonra da kendilerine yeni sıkıntılara yol açarlar. Çünkü insan ile çocuk arasında anlaşmazlık olmayan bir zaman görülmüş müdür? Nesiller arasındaki çatışma eskiden beri var olmuştur. Bu nedenle Tanrı’dan çocuk isteyen kişi, beraberinde gelecek zorluklara da hazır olmalıdır. Abay burada baba ile çocuk arasındaki ilişkinin nasıl olması gerektiğini söylemez; nasihat vermeye de kalkışmaz. Sadece aile içindeki kaçınılmaz çatışmalar ve sorumluluk üzerine düşünür.

İkinci olarak bazı insanlar, çocuklarının büyüyünce kendileri için Kur’an okumasını isterler. Vefat eden kişinin arkasından en yakın akrabalarının ve özellikle çocuğunun Kur’an okuması büyük bir sevaptır. Ancak Abay, Kur’an okumanın sadece dinî bir görev değil, aynı zamanda insanı anma ve unutmama meselesi olduğunu söyler. Şair burada derin bir düşünce ifade eder: “Hayattayken iyilik yaptıysan, arkandan neden kimse Kur’an okumasın? Fakat çok kötülük yaptıysan, çocuğunun okuyacağı Kur’an seni ne kadar kurtarabilir? Hayattayken yapmadığın bir iyiliği öldükten sonra çocuğun senin yerine nasıl yapsın? Abay’a göre iyi insan hem bu dünyada hem de öte dünyada iyidir; böyle birini sadece çocuğu değil, bütün halk saygıyla anar. O hâlde hayatta kendin tarafından yapılmayan iyiliği çocuklardan beklemek boşuna bir umuttur.

Üçüncü olarak bazıları, yaşlandıklarında kendilerine bakacak bir çocuk ister. Abay bu isteğin de düz bir düşünceden ibaret olduğunu söyler. Öncelikle yaşlanacak kadar yaşayacağına kim emin olabilir? İnsan ömrünün ne kadar süreceği belli değildir. Çocuğun senden sonra mı kalacağı, yoksa senden önce mi öleceği belli değildir. Eğer çocuk merhametli ve iyi kalpli olursa yaşlanan anne babasına bakabilir; fakat zalim, gaddar biri olursa ne olacaktır? Ayrıca malın varsa herkes sana bakar, ilgilenir; malın yoksa kim ilgilenecektir? Bir çocuğun ileride mal sahibi olup olmayacağı da belli değildir.

Abay, çocuk dilemenin en doğru yönünün çocuğu ilim yoluna adamak olduğunu vurgular. Bir insan bütün malını ve servetini çocuğunun eğitimine harcayabilir; çünkü ilimsiz dünya da olmaz, ahiret de. Bu nedenle çocuk yetiştirmenin asıl amacı, ona mal miras bırakmak değil, ilim ve bilgi kapısını açmaktır. Abay’ın şiirlerinde sıkça dile getirdiği gibi, asıl övünülecek olan mal değil; bilgidir, akıldır.

Abay bu sözünde bir kez daha vurgular ki, amaç mal edinip zenginleşmek değil; ilimle yükselmek, bilgiyle değer kazanmaktır. Bu düşünce, şairin pek çok şiirinde sıkça karşımıza çıkar. Nitekim “İlime erişmeden övünme” adlı şiirinde de aynı görüşü ayrıntılarıyla işler. Abay’ın sözünü ettiği ilim, yalnızca akla dayalı bir bilgi değildir. Onun ilim anlayışı daha geniş, daha derin bir anlam taşır. Şaire göre ilim, akıl ile duygunun bir araya gelmesinden doğan bir bütündür. Abay, bilgiyi yalnızca bir öğrenme aracı olarak değil; insanın dünya görüşünü, hayatı kavrayışını şekillendiren bir değer olarak görür. 📚