Hakim Abay

Abay, on ikinci sözde ele aldığı ibadet ve iman meselelerini bu sözünde de sürdürür. Bu kez imanın tanımını ortaya koyarak, kişinin imana gönülden bağlanması için iki yol bulunduğunu belirtir. Ona göre: “Birincisi, kişinin neye iman ediyorsa onun hakikat olduğuna aklî delillerle ulaşmasıdır. Buna ‘hakikî iman’ denir. Abay, bu tür bir imana ulaşmanın kolay olmadığını, bunun için çok okuma, derin düşünme ve ilmî bir birikim gerektiğini ifade eder. Kazak toplumunda bu düzeyde ilme sahip kimselerin sayısının neredeyse çok düşük oranda olduğunu vurgular. İkinci yol ise, birilerinden işiterek ve din adamlarının anlattıklarıyla iman etmektir. Bu ise “taklidî iman” olarak adlandırılır. Gerçek iman sahibi kimse, ölüm tehdidiyle bile karşılaşsa gönlü sarsılmaz; imanı asla titremez. Abay, böyle bir imanı koruyabilmek için “cesur bir yürek, sarsılmaz bir irade ve gevşemeyen bir ruh kuvveti” gerektiğini belirtir.

Halk arasında iman ettiğini söyleyenlerin çoğu, her ne kadar taklidî imana sahip olsalar da bu imanın sağlamlığı yoktur; hayatın akışına göre yalanı bile doğru diye yemin etmekten çekinmezler. Böyleleri “Allah Teâlâ’nın affetmeyeceği günah yoktur” şeklindeki düşünceye dayanarak davranışlarını meşrulaştırırlar. O hâlde burada söz konusu iman nasıl bir imandır? Abay bu soruya kesin bir cevap vermez; fakat meseleye dair perdeyi aralar. Ona göre iman hakkında düşünmek, çözüm aramak ve ibadet etmek her bireyin kendi sorumluluğudur; kişinin imanına zorbalıkla yön verilmemelidir. Hakikî imana ulaşmak için Allah’ın varlığını akılla, mantıklı yöntemlerle kavramak gerekir. Eğer akıl buna yetmiyorsa, delil bulunamıyorsa, yalnızca “inanıyorum” demenin gerçek anlamda bir iman ifade etmeyeceğini dile getirir. Abay, halk arasında bu iki iman türünden hiçbirinin tam anlamıyla bulunamadığını söyler ve şöyle yakınır: “Gerçek imanı var desek, ilmi yok; taklidî imanı var desek, sağlamlığı yok…” Kazakların ise “Allah Teâlâ’nın affetmeyeceği günah yoktur” şeklindeki temeli olmayan sözlere sığınarak kendilerini avutmalarını eleştirir. Bununla da yetinmeyip, cömert tabiatlı Kazakların “Allah Teâlâ’nın affetmeyeceği günah yoktur” diye temelsiz bir söze yaslanarak kendilerini avutmalarını eleştirir.

Sonuç olarak Abay, Kazakları bu bakımdan tanımaya çalışmış, iman üzerine düşüncelerini ortaya koymuş; ancak Kazakların neden gerçek imanı tanıyamadıkları konusunda herhangi bir delil ileri sürmemiş, yalnızca meseleyi açıklamaya yönelmiştir. 📚