Hakim Abay

Hayatta akıllı insanlar da vardır, akılsızlar da. Peki, onları birbirinden nasıl ayırabiliriz? Abay’ın söylediğine göre: “İnsan, yaratılışından itibaren dünyadaki hiçbir şeye ilgi duymadan yaşayamaz; merak ettiği şeyi arayıp durduğu dönem, ömrünün en kıymetli çağları olarak zihninde iz bırakır. Demek ki insanlar, dünyadaki eylem ve tutumlarıyla birbirinden ayrılır.

İnsan dünyaya ilgi duymuyorsa, hayat güzel olmaz. Hayata ilgi duymak, insanın yaşaması için en önemli şarttır. Yaşama duyulan merak, insanın var oluşunun en temel şartıdır. Dünyanın çekiciliği insanı ileriye taşır, kişideki değer ve nitelikleri görünür kılar. Merak dediğimiz şey, aslında tanımayla, kavrayışla başlar. Küçük bir çocuk konuşmayı öğrenip oyun ve okumayla meşgul olmaya başlayınca, dünya onun için bir merak kaynağına dönüşür. Büyüdükçe de bu merakın peşine düştüğü zamanları hatırlar. Tam da bu noktada akıllı insan ile akılsız insan ayrılır. Akıllı kişi, hayatının hiçbir gününü boş geçirmez; düzenli iş yapar, merak ettiği şeyleri hayatına anlam katacak şekilde değerlendirir ve geçmişine baktığında pişmanlık duymaz. Akılsız kişi ise temelsiz, değersiz işlerle uğraşır; anlamlı şeyleri sıradanlaştırır ve ömrünü heba ettiği için sonunda pişman olur. Böyle insanlar “gençliğinde bir merakın peşinden koşar, sonra onu bırakır; yeni bir meraka kapılır. Gençliği hiç tükenmeyecek, gücü hiç azalmayacak sanır; ama birkaç hevesi kovalamaya görsün, boynu tutulur, eklemleri kurur, yeni bir çabaya kudreti kalmaz.

Gayret göstermek için akıl gerekir. Akıl, hayatın değerini ayırt etmeyi sağlayan yetidir. Değersiz şeylere anlam yükleyip onların peşinden gitmek cahilliktir; gerçek manada değerli olana ilgi duymak ise olgunluk ve doğru yoldur. Peki, merak dediğimiz şey esasen nedir? Abay “merak” kavramını bir bilgi kuramı (epistemoloji) terimi gibi kullanır. Bu terim, insanın insani yönlerini geliştiren eylemleri ifade eder. Örneğin, “insan hayatındaki en değerli varlık çocuktur”; çocuk sahibi olmak ve onu iyi yetiştirmek bir meraktır. Gençlik çağlarda yerine göre eğlenmek de böyledir. Zeki ve atılgan bir genç için bilgiye yönelmek hayatın doğal kanunudur.

Hayatı anlamlı kılmak için yalnızca istek yetmez; buna güç ve sebat da gerekir. Bu ise herkesin kolayca başarabileceği bir şey değildir. Demek ki akıllı insanın isteği ile gayreti birbirine denk düşmelidir.

İnsan her şeye ilgi duyar. Şair şöyle der: “Her şeye merak duymak, insanda bir tür tiryakilik, bağımlılık hissi yaratır. Bu tiryakilik, kişiye az ya da çok bir dert getirir. Tiryakisi olunan şeye ulaşıldığında ise bir çeşit sarhoşluk verir. Bu sarhoşluk, insanın eksikliklerini açığa çıkarır, aklın gözünü bağlar; çevresindekilerin dikkatini çeker, insanların “falanın, filanın” (dedikoduculuğa) demesine yol açar; kişiyi sınayan bir hâl doğurur. İnsanın bu sarhoşluktan kendini koruması da zordur. Çünkü sarhoşluk kimi zaman taşkınlığa, boş gevezeliğe ve uygunsuz davranışlara götürür.

Bu nedenle Abay, insanlara kendilerini sürekli olarak değerlendirmelerini ve öz eleştiriyle denetlemelerini öğütler:“Akıllı insanların arasına katılmak istiyorsan, günde bir, olmadı haftada bir, en azından ayda bir kez kendinden hesap sor! Bir önceki muhasebeden bu yana ömrünü nasıl geçirdin? Bilime, ahirete ya da dünyaya yararlı bir şey yaptın mı? Gününü pişman olmayacağın bir şekilde değerlendirdin mi? Yoksa ne yaptığını kendin bile bilmeden mi tükettin?

Elbette akılsız, dikkatsiz kişinin böyle bir işte gözü olmaz; ömrünün en güzel çağlarını heba eder ama bundan bir fayda görmez. Abay’ın bu sözü özellikle felsefe açısından büyük önem taşır. Onun “dünya merakı”, “tiryakilik”, “sarhoşluk” diye adlandırdığı kavramlar birer felsefî kategoridir. Örneğin, “merak” kavramı üzerine uzun uzun konuşulabilir. Toplumsal düşünce sisteminde “aksiyoloji” adı verilen bir bilim dalı vardır. Bu alanın araştırma konusu Rusça “ценность” (değer), Kazakçadaki karşılığı ise Abay’ın sözünü ettiği “merak”, yani insanın değer yüklediği şeydir. 📚