On Yedinci Söz.
Bu söz, Doğu felsefesi geleneğinin üslubuyla kaleme alınmıştır. Batı felsefesinde asyonalizm ve sensualizm adı verilen iki temel düşünce sistemi gelişmiştir. Bu yaklaşımlardan biri aklı üstün görürken, diğeri duygu temelli kavrayışı öne çıkarır. Oysa Doğu felsefesinde akıl ile duygu böylesine kesin bir karşıtlık içinde ele alma geleneği yoktur. Bu nedenle Abay’a ne tam anlamıyla rasyonalist ne de sensualist diyebiliriz. Bunun bir başka nedeni de, Abay’ın akıl üzerine düşünürken daima yürek ve gayret kavramlarını birlikte ele almasıdır. Bu anlayışına hem şiirlerinde hem de nesirlerinde rastlarız.
Abay, 17. Söz’ünde gayret, akıl, yürek ve ilim üzerine düşüncelerini ortaya koyar. Bu sözde üç kavram, kendi özelliklerini tartışarak birbirleriyle konuşur. Elbette insan hayatında bu üç unsurun yeri çok büyüktür; bu yüzden hiçbiri diğerinden üstün tutulamaz. Sözü dikkatle okuyan biri, gayret, akıl ve yürek hakkında geniş bir kavrayış edinir. Bu kavramlar iki farklı yolla açıklanır: önce gayret, akıl ve yürek kendi niteliklerini kendileri ifade eder; ardından onları bir araya getiren ilim, yani bilginin kendisi, bu üçü üzerine hüküm verir.
Gayret, akıl ve yüreği bir araya getiren “ilim”dir. Peki ilmin kendisi nedir? Abay bu soruya doğrudan bir tanım vermez; yalnızca “ilim, kitabın sözüdür” der. Bu ifade, hayatta kitaptan daha kıymetli bir şey olmadığını gösterir. Abay’ın “kitap” derken kastettiği, Müslümanlara gönderilen ilahî sözlerdir. Bu sözleri halka aktaran bilgili kişiye Abay “nakliya” der. Hem eğitimli hem de akıl sahibi kimsenin bu sözlerin anlamını çözmeye çalışmasına ise “ğakliya” adını verir. Bu ayrımı 38. Söz’de de ayrıntılı biçimde ele alır. Bu nedenle, 17. Söz ibret verici bir metindir. Sözün bir başka özelliği, gayret, akıl, yürek ve ilmin nesnel birer düşünce unsuru olarak ele alınmasıdır. Bu üslup Eflatun’a özgü yöntemi hatırlatır. Gayret, akıl, yürek ve ilmi bağımsız birer varlık olarak incelemek, Doğu felsefesinde kökleşmiş bir gelenektir. Dolayısıyla, bu sözlerdeki anlamı Batı felsefesinde aramak yersizdir. Çünkü bu metin, İslam felsefesinin bilgi üzerine yaptığı gnoseolojik (bilgi temelli) araştırmaların bir yansımasıdır. 📚
📚 Kelime Açıklamaları
1. Rasyonalizm: Bilgiye ulaşmada aklı, düşünmeyi ve mantığı temel alan felsefe görüşü (Latice kelime).
2. Sensualizm: Bilginin kaynağının duyular (görme, işitme, dokunma vb.) olduğunu savunan görüş (Latince kelime).
3. Üslup: Yazının ya da konuşmanın kendine özgü anlatım biçimi.
4. Gayret: Bir işi başarmak için çaba harcama, emek verme.
5. Kavram: Bir düşünceyi ya da nesneyi temsil eden genel ad; fikir birimi.
6. Nakliya: Dini bilgileri olduğu gibi aktarma; başkalarının sözünü taşıma yöntemi (Arapça kelime).
7. Ğakliya: Dini bilgileri akılla yorumlama, anlamaya çalışma yöntemi (Arapça kelime).
8. Gnoseoloji: Bilgi felsefesi / bilgi teorisi. Bilginin ne olduğunu ve nasıl oluştuğunu inceleyen felsefe alanı (Yunanca kelime.).
9. Nesnel (objektif): Kişisel duygu ve düşüncelerden bağımsız olan; dış gerçekliğe dayanan.
KERBEZ (KİBİR VE ZARAFET)
Он жетiншi сөз.
Бұл сөз шығыстың философиялық дәстүрiнде жазылған. Батыс философиясында рационализм және сенсаулизм атты дүние танымдық жүйелер қалыптасқан. Осы екi бағыттың бiрi ақылды жоғары қойса, екiншiсi сезiмдiк танымды асыра мақтайды. Шығыс философиясында ақыл мен сезiмдi мұндай қарама-қарсы қоюшылық жоқ. Шығыс ойшылы Абайды бiз сондықтан не рационалист, не сенсуалист дей алмаймыз. Оның тағы да бiр себебi, Абай әманда ақыл туралы ойын таратқанда жүрек пен қайратты қоса айтады. Өлеңдерiнде ақыл, қайрат және жүрек деп жыралған ақын, қара сөзiнде осы үшеуiне тағы да айналып соққан. Бiзге бұл сөздiң оқиға желiсiн кiмнен, қайдан алғанын анықтау керек емес, осы үшеуi туралы Абайдың айтқан өз ойлары қажет. Он жетiншi сөзiнде ақынның: қайрат, ақыл, жүрек және ғылым туралы ойлары таратылған. Сөзде үшеуi өз өнерлерiн бiр-бiрiмен айтысады. Әрине, алғашқы адам болмысы мен ғұмырында бұл үшеуiнiң алатын орны өлшеусiз, өте қажеттi нәрселер. Сондықтан олардың бiр-бiрiнен асып түсуi мүмкiн емес-тi. Сөздi мұқият оқыған кiсi, шын мәнiнде қайрат, ақыл, жүрек дегендер туралы бай түсiнiк алады. Бұл түсiнiк екi тәсiлмен берiлген. Бiрiншiден өздерiнiң кiм екендiгiн қайрат, ақыл , жүрек өзi айтады. Екiншiден оларға төрелiктi ғылым берген, яғни өз мәндерiн өзi ашқан. Қайрат, ақыл және жүректiң басын қосқан ғылым болды. Сонда ғылымның өзi не? Оған Абай түсiнiк бермейдi. Ғылымды кiтаптың сөзi деген. Олай болса дүниеде ғылымнан асқан ешнәрсе жоқ. Бiрақ, ол ғылым мен ақылды бөлiп.
қарастырған, ақыл ғылым сөзiн түсiндiрушi, ұғындырушы ғана. Ғылым дегенде Абай, оның мистикалық сипатын жоққа шығарып отырған жоқ, оны кiтап сөзi дегенде үлкен мән бар. Ақын кiтап дегенде мұсылман қауымы Алланың сөзiн айтып отыр. Ғылым ол сөздi елге жеткiзедi, оны Абай нықлия деген. Ғылым әрi хакiм адам Алла сөзiнiң мәнiн түсiнуге талпыныс жасайды, оны Абай ғақлия атаған. Бұл жөнiнде арнайы оның отыз сегiзiншi сөзiнде айтылған. Бiздiң айтпағымыз, бұл сөз нақлия түрiнде(ғибрат) жазылған, ғалқия болса ғылым туралы айтуымыз керек едi. Бұл сөздiң бiр ерекшiлiгi қайрат, ақыл, жүрек, ғылым объективтiк идея формасында баяндалған. Мұндай тәсiл Платонға да тән. Қайрат, ақыл, жүрек және ғылымды жеке-жеке субстанция ретiнде қарастыру Шығыс философиясында қалыптасқан дәстүр. Сондықтан бұл сөздердiң бәрiн Батыс философиясынан iздеудiң еш қажетi жоқ. Бұл ислам философиясындағы гносеологиялық iзденiстердiң көрiнiсi.
