Hakim Abay

İnsanın dış görünüşüne özen göstermesi, düzgün giyinip derli toplu olması doğal bir durumdur. Uyumlu ve temiz bir kıyafet, kişiye hem canlılık verir hem de çevresinde olumlu bir izlenim bırakır. Estetik görünüm, insanın güzelliği algılama yetisiyle de bağlantılıdır. Bu nedenle Abay, temiz ve düzgün giyinmeyi onaylarken, “kerbezdik” diye adlandırdığı aşırı gösterişi ise eleştirir. Ona göre “kerbezliğin” iki biçimi vardır. Birincisi, kişinin yüzüne ve bedenine gereğinden fazla özen göstererek sakalına, bıyığına, yürüyüşüne, kaşına gözüne yapayca şekil vermesi; ikincisi ise, başkalarının atına, kıyafetine özenip, “Keşke onlar gibi giyinip onlarınki gibi atlara binebilsem; o zaman hayatta başka bir arzum kalmaz” diyerek dış görünüşü taklit etme çabasına girmesidir.

Abay, böyle davranışları maskaralık ve budalalık olarak değerlendirmiştir. Bu yüzden şöyle der: “ Ben “kerbez” sözcüğünü, kendini beğenmiş ve boş gururla gezen kimselerden uzak durun anlamında kullanıyorum. Çünkü insanoğlu insanoğlunu ancak akıl, ilim, ahlâk ve karakterle geçebilir. Düşünce düşünceyi doğurur; Abay bu sözünde “kerbezdik” kavramının toplumsal hayattaki anlamını çözümlemeye çalışır. Aslında “kerbezdik” kelimesi kendi başına olumsuz bir anlam taşımaz. Onu kötüleştiren şey, bazı insanların hiçbir bilgi ve erdem sahibi olmadan yalnızca dış görünüşle “kerbez” görünmeye çalışmasıdır. Ne aklı, ne bilgisi, ne de kültürü olan birinin kendini “kerbez” sanması boş bir özentiden başka bir şey değildir. Oysa hayatta gerçekten de hem görünüşü hem de düşüncesi zarif, ölçülü ve derinlikli kimseler vardır. Bu düşünce zarafeti, bilgiden doğar. Kötü söz söylemeyen, ileri görüşlü, az ve öz konuşan, sözünün değeri altına eş olan Kazak bilge kişilerindeki özellik işte bu düşünce zarafetidir. Abay’ın:

сөздiң патшасы,

Sözün padişahıdır şiir; söz sarayının incisidir.

Onu uyumla işleyen ise yiğit kişinin dehasıdır. demesi de bu zarafetin düşünce alanındaki

karşılığıdır. Gerçek “kerbez”, belki de bizzat Abay’ın kendisidir. Ben bu sonuca onun eserlerini incelerken vardım; çünkü o “kerbezdik” kavramının bütün yönlerini açıkça ortaya koymuştur. Öyleyse, Abay, düşünürler arasında zarafetin en ince biçimini taşıyanlardan biridir.

Kerbez, değer anlamı taşıyan bir kavramdır. Bazı kimseler onun değerini düşürmek istese de nafiledir; “kerbezdik” güçlü bir estetik kategoridir. Kerbezdik, güzelliğe yönelme, arayış içinde olma, incelik ve titizlik gerektirir. Buna karşılık düşüncesi dar, gönlü karanlık kişiler kerbezdik nedir bilmez; yalnızca dış görünüşte taklit ederler. Abay’ın eleştirdiği de işte bu yüzeysel özentidir. Gerçek bilge kişiler –yani gönlü geniş, sözü derin olanlar– hakiki kerbezlerdir. Çünkü kerbez olmanın anlamı, insanın başkalarından aklıyla, bilgisiyle ve erdemiyle üstün olmasıdır. Bu bakımdan, kerbezdik üzerine derin düşüncelerini dile getiren Abay’ın kendisi de gerçek bir hakîm ve zarafet sahibidir. 📚