Hakim Abay

Bu sözde Abay, Kazakların kendi hakkındaki anlayışlarının, başka halklara verdikleri tanımlardan anlaşıldığını açıkça belirtmiştir. Başka halklar hakkında halk arasında yaygın olan kaba ve gerçeklikten uzak düşünceler, Kazakların kendilerini tanıma bilincinin yetersizliğinden kaynaklanmaktadır. Biz dünyadaki en iyi milletiz” demek, etnosentrizme götüren basit bir düşüncedir. Abay ise bu dar görüşlü zihniyetten arınmanın yolunu sunmaktadır.

Aydın şöyle der: “Kazakların Tacikler’e, Nogaylar’a, Ruslar’a bakarak onları küçümseyip alay ettiklerini çocukluğumda duymuştum. O zaman düşünürdüm: Ey Tanrım, bizden başka tüm halklar kötü, uğursuzmuş; en iyi halk bizmişiz diye…

Şimdi baktığımda – der Abay – Taciklerin ekmediği ekin, yapmadığı iş yok. Ruslar da sanat ve zanaatı hızla öğrenmiş, kendi aralarında düşmanlık yok. Hatta Kazak’ın ölüsünün kefenini, dirisinin giysisini bile onlar sağlıyor. Nogaylar ise fakirliğe de, askerlik gibi zorluklara da dayanıyor; hocalık yapıyor, medrese açıyor, dini koruyorlar. Çalışıp mal kazanmanın yolunu da onlar biliyor; temizlik de onlarda. Biz ise aç gözlülüğümüzle onlara birimiz hizmetçi, birimiz köle oluyoruz. Ruslara söyleyecek sözümüz bile yok; onların ne kölesi, ne cariyesi kadar bile değerimiz yok. O halde, ‘en iyi halk biziz’ diye övünmek neyin nesi?

Abay bu sözleri, Kazak halkını küçümsemek için değil, aksine onların vicdanına, onuruna dokunarak uyandırmak için söylüyor. Halkın içindeki iyi nitelikleri kimse inkâr etmiyor; ama olumsuz özellikleri dile getirmek, onlardan kurtulmanın bir yoludur. Neden Sartlar gibi ekin ekmeyelim? Neden Nogaylar gibi dini korumayalım? Neden ticaret yapmayalım? Neden Ruslardan ilim alıp onlarla eşitlenmeyelim? Abay’ı rahatsız eden işte bu düşüncelerdir.

Kazak bu durumdan kurtulmak için ne yapmalı? İlk olarak kendine, başkalarının gözünden bakmayı öğrenmeli. O mertebeye ulaşmak için ise geçim peşinde koşmalı, sanat ve beceri elde etmeli, mal mülk edinerek güçlü olmalıdır. Ancak bu şekilde zillet ve aşağılanmadan kurtulabilir. Ve ancak o zaman Kazakların başka halklar hakkındaki düşünceleri de değişir.

Abay, bu kısa sözde milletin ilerlemesi için gerekli olan en temel prensipleri dile getirmiştir. Ne yazık ki, Abay’ın bu öğütleri hâlâ tam anlamıyla hayata geçirilebilmiş değildir. Eğer Kazak halkı, Abay’ın nasihatine kulak verseydi, otuzlu yıllardaki kıtlıkta bu kadar insan açlıktan ölür müydü? Özbekler ve Tatarlar ayakta kalmayı başarırken, biz halkımızın yarısını yitirdik. Abay’ın “Çalışarak mal kazan, hünerli olup güçlü ol” diye öğütlediği hakikat, bugün de geçerliliğini ve değerini koruyor.