Hakim Abay

Övgü kavramının anlamı oldukça geniştir. Övünme arayışında olmayan bir kimseye rastlamadım. Devlet kademelerindeki makamlar, toplumsal unvanlar, akademik ya da mesleki dereceler ve verilen ödüllerin tamamı, doğrudan ya da dolaylı biçimde övgü ve prestij arzusuyla bağlantılıdır. Bu konuyu Abay şu şekilde analiz eder: Ona göre övünmenin iki biçimi vardır; birincisi büyüklük, ikincisi ise övünme tutkusu ya da gösteriş merakıdır.

Abay büyüklüğü şöyle tanımlar: “Büyüklük, insanın kendi değerinin farkında olmasıdır. Yani cahilliğin, övünmenin, ayıp ve faydasız işlerin, dedikodunun, yalanın ve benzeri kötü davranışların kendisine yakışmadığını bilerek onlardan uzak durmasıdır. Bu nitelik akıllı, vicdanlı ve olgun kişilere has bir özelliktir. Böyle kimselere ne övünen ne de övgüye düşkün kişiler diyebiliriz. Bir kimsenin öz niteliğini doğru biçimde belirlemek, bunu açıkça ortaya koymak ve bu doğrultuda ona gereken saygı ve takdiri göstermek, övünme değil; aklın, erdemin ve toplumsal olgunluğun göstergesidir. Aksi durumda, Abay’ın “birimler” (seçkin, nitelikli kişiler) olarak tanımladığı kimseler kitle içinde eriyip kaybolur; böylece toplum önderlikten, bilgelikten ve cesur rehberlerden yoksun kalır.

Kazak yaşamında “büyük” kavramının yeri başkadır. Büyüğe saygı göstermek yalnızca yaşça büyük olanı kastetmez.

Büyüklük”, insaniyet, kişilik ve vicdan demektir. Bu anlamların halk terbiyesindeki yeri son derece önemlidir. Büyüklerin sözleri halk için adeta bir kanun değerindedir. İnsan büyüklüğe erken yaşta da ulaşabilir. Nitekim Kazıbek’e delikanlılık çağında, sözündeki gürlük nedeniyle “Kaz sedalı Kazıbek Bi*” ünvanı verilmiştir. Demek ki ona “büyüklük” çok erken yaşta gelmiştir. Abay da “büyüklük” kavramını bu bağlamda ele alır.

Büyüklere duyulan saygı ve hürmet farklıdır. Böyle kişileri övmek, onların soyundaki iyi özellikleri takdir etmek ve onlara değer vermektir. Abay övgünün ikinci türünü “övünmek” diye adlandırır ve övünmenin üç çeşidi olduğunu belirtir: “Birincisi, yabancılar için övünme peşinde olandır. Böyle biri cahildir; fakat cahil olsa bile insandır. Bu tür övünmede kişi, halkının kendisini övmesini ister. Fakat halk onu niçin övsün—bunun üzerinde düşünmez. Halkın övmesi için akıllı, vicdanlı ve halkına hizmet eden biri olması gerekir. Bu düşüncelerden uzak olup yalnızca övgü peşinde koşmak cahilliktir; buna rağmen Abay böylelerini yine de “insandır” diye niteler. Bunun sebebi, sözlerinin yöneticiler hakkında da olabilmesidir. Halkı yönetmek için pek çok nitelik gerekir; yönetici cahil de olsa insandır.

Bir övüngenliğin ikinci türü ise, kişinin “kendi halkı içinde övülmeye değer bir övgü araması”dır. Abay’a göre böyle bir kimsenin cehaleti tamdır; insanlığı ise yeterince gelişmemiştir. Bu tür bir kişi, akrabalarının kendisini övmesini bekler; ancak akrabalarının onu hangi gerekçeyle övmeleri gerektiği üzerine düşünmez. Bu nedenle Abay, akrabasından övgü talep eden kişiyi “cehaleti tam birey” olarak değerlendirir. Böyle bir kimsenin insanlığı da eksiktir; varlığı, nitelik bakımından boş ve yetersizdir.

Övüngenliğin en kötüsü, en sakıncalsı üçüncü türdür: başkalarının onaylamayacağı, hiçbir toplumsal karşılığı olmayan bir övgüyü arayan kişidir. Abay bu tür kimseleri, “O, cahilin de cahilidir; artık insan bile değildir,” diye niteler. Akrabalarının arasında kendi kendini övüp bununla bir yere varacağını sanmak, elbette insanlık vasfıyla bağdaşmaz. Böyle bir övüngenlik, kişinin akılsızlığının, hedefsizliğinin ve tembelliğinin açık bir belirtisidir. Kısas bir sözle: Yoksul çabalar, tembel ise övünmekle yetinir; çünkü yoksullukla tembellik çoğu zaman birbirinin ayrılmaz iki kardeşidir. Böyle bir övüngenin kişiliğinde Abay’ın tek tek saydığı şu olumsuz niteliklerin hepsi bulunabilir: görgüsüzlük, arsızlık, iradesizlik, faydasızlık, dedikoduculuk, yalancılık ve güvensizlik. En kötüsü ise şudur: Böyle bir kişi, tüm bu olumsuz özellikleri bilse bile onları ayıp ya da utanç saymaz. Zira Abay’ın ifadesiyle, övüngen dediğimiz kişi “demesin” diye çekinmez, aksine “desin” ister. Hangi davranışı, hangi işi nedeniyle başkalarının bir şey söyleyeceği onun için önemli değildir. Yeter ki biri, ne sebeple olursa olsun, onun hakkında bir söz etsin; onun aradığı tek şey budur.

Abay bu “kara sözünde” üç kavramı açıklar: övgü, büyüklük ve övünmek. Bunların insanlar arasındaki işlevleri farklıdır. Abay’ın görüşüne göre insanoğlunun zamanla bu övgü arzusundan kurtulması zordur. Kazaklar şöyle der: “İyi söz rızkın yarısıdır.”, “İyi kişinin iyiliğini söyle ki nuru taşsın; kötü kişinin kötülüğünü söyle ki huyu kaçsın. Abay’ın “büyüklük”ten kastı da budur. İyi kişinin iyiliğini söylemek ibrettir; kişinin kendi kendini övmesinin cehalet olduğunu dile getirmek ise terbiye olur. Şairin bu konuda söylediği şu sonuç, özellikle gençler için önemlidir:

Kötülükten uzak durur, ondan tiksinirsen, her yıl biraz daha olgunlaşıp açılırsın.

Öğrendiğini çabuk benimse, fakat çabuk da tüketme; çünkü gençlik çağında gönül bir çiçek gibidir. 📚