Hakim Abay

Kazak halkı uyumlu ve kolay kabullenen bir halktır. Hatta bu kabullenişine gerekçeler de üretmiştir. Sevinilecek bir tarafı olmayan şeye sevinir, teselli vermeyen bir durumda teselli bulur; böylece kendinden memnun olarak yaşamını yeterli görür ve bir tür rehavet içine girer. Ancak bu rehavet, zamanla tembelliğe, isteksizliğe ve iradesizliğe yol açar. Abay, bu tür zararlı davranışların başka halklarda bulunup bulunmadığından söz etmez; fakat Kazakları olumsuz etkileyen bir “yanlış sevinç” ve bir “yanlış teselli” biçiminin var olduğunu belirtir.

Abay, Kazakların “sevinç” olarak gördüğü bu davranışları şöyle açıklar:

Onların sevinci şudur: Halk arasında bir kötülük yapan kimseyi bulurlarsa ya da kendilerinin yapmadığı bir kötülüğü başkası yaparsa sevinirler. Derler ki: ‘Tanrı bizi bundan korusun; o da kendisini adam sanıyor. Onun yanında biz nur yüzlü insanlardan biriymişiz. Ona bakılırsa ben kötü biri değil miyim? Tanrı hiç ‘Şundan biraz daha iyi olursan yeterlidir’ demiş mi? Veya ‘Kendinden daha kötü, daha cahil birini görürsen zaten kötü sayılmazsın’ diye bir hüküm vermiş mi? Kötüyle karşılaştırılarak iyi olunabilir mi hiç?

Bir kötüyü bulup ondan daha iyi olduğunu düşünerek sevinmek elbette cahilliktir. Cahillik iyi değildir; ondan kurtulmak gerekir. Hayatta kötüyle yarışılmaz; kişi kendini iyilerle kıyaslamalıdır. Ancak o zaman sevincin gerçek bir anlamı olur. Sevinç çalışmayı, çabayı gerektirir; insanı ileri götüren duygu budur. Bu nedenle “başkalarından iyiyim” diye sevinmek gerçek sevinç değil, Abay’ın deyimiyle tam bir cehalettir. Şair, böyle bir sevincin Kazakların gelişmesini engellediğini vurgular. Abay’ın döneminden itibaren bu davranış günümüze kadar devam etmektedir. Bundan nasıl kurtulunabilir? İşte Abay, Kazakların sevinç sandığı bu cahilliği açıklayarak buna işaret eder. Sevinç kanaat değildir; hayalden doğan geçici bir hissiyattır. Sevinç dediğimiz olgu, cesaret gerektiren bir eylemin sonucunda ortaya çıkar. Sevinç, temelde etkinliği ve üretkenliği zorunlu kılar. Var olmayan bir şeye duyulan memnuniyet ya da rastlantısal bir başarıya gösterilen kanaatkârlık ise sahte bir sevinç yaratır. Bu noktada dikkat edilmesi gereken bir husus da şudur: Sevinç uzun süreli bir duygu değildir; kısa ömürlüdür. Uzun süre devam eden sevinç, insanı eylemsizliğe sürükleyerek onu kendine fazla güvenen, hantallaşmış ve tembel bir hâle getirir. Sevinç, sevinmeyi gerektirir; yani insanı ileriye doğru iten, yönlendiren bir duygudur. Sevinç aynı zamanda bir başarının tanığıdır; fakat ilerlemeyle desteklenmeyen, gelişmeyen bir sevinç, öz değerini yitirerek zamanla hüzne dönüşür.

Kazakların tesellisi de sevinçleri gibidir. Abay bunu şöyle açıklar:

Yalnız biz miyiz? Herkes böyle yapıyor. Çokla gören ulu toy. Onlarla birlikte olursak yeterlidir,” diyerek kendilerini avuturlar. Peki Tanrı şöyle mi demiştir: “Çoğunluktan geri kalmazsan olur, onlara gücüm yetmez”? Bilim çoğunluğa mı gelir? Çokla birlikte çekilen sıkıntı hafif gelir.” atasözü halkın zihnine derin yerleşmiştir. Çünkü topluluk halinde yaşayan Kazakların yaşam şartları böyleydi. Çok” kavramına “halk”tan ziyade “kalabalık” demek daha uygundur. Bilim kalabalığa gelmez; bilgin kişi genelde tektir. Ancak “kalabalık” her zaman âlimi anlamaz, çoğu zaman ona taş atmaya hazır olur. Abay sözünün sonunda bir hikâye anlatır:

Bir kişi nişanlısına giderken, ağız kokusunu gizlemek için ‘Bizim sülalede herkesin ağzı böyle kokar’ demiş. İşte sen de kalabalıktan ayrılmak istemiyorsan, kendi ağzını da kokut,” diyerek düşüncesini sonlandırır.

Şair teselli hakkındaki düşüncelerini soru biçiminde vererek okuyucunun düşünmesini ve çözümü kendisinin bulmasını istemiştir. Burada Abay, eski Kazak toplumsal düzeni ile yeni dönem arasındaki karşıtlığı fark etmiştir. Yeni dönem, yani 20. yüzyıl, bireyin hareketini talep eden bir dönemdir. Topluluk temelli ilişkilerin yerini bireysel ilişkiler almaya başlamıştır. Abay bu dönüşümü hissetmiş ve Kazakların gelişmesine engel olan yanlış sevinç ve yanlış teselli hakkındaki düşüncelerini dile getirmiştir. 📚