Hakim Abay

Bu söz, Sokrates ile öğrencisi Aristodemos, arasında geçtiği kabul edilen bir diyalog üzerine kurulmuştur. Sokrates, bilinen en büyük Yunan bilgin ve düşünürlerinden biridir; onun hakkında oldukça geniş bilgi mevcuttur. Kendisi daha çok Eflatun’un eserlerinden tanınır. Sokrates, “İnsaniyetin temeli bilgidir” diye öğüt veren bir filozoftur. Aklı temel almış, dönemin tanrılarıyla ilgili olumsuz görüşler dile getirdiği için de cezalandırılmıştır.

Aristodemos adıyla anılan birkaç kişi yaşamışsa da, bunların hiçbiri felsefe tarihinde Sokrates ya da Eflatun kadar belirleyici bir yer edinmemiştir. Bu nedenle burada esas mesele Aristodemos değildir; hatta Sokrates bile değildir. Asıl konu, Tanrı’ya ibadet etme meselesidir.

Sokrates’in kendisi Tanrı’ya inanmamış olsa da, bu konuda Aristoteles’le bir sohbet gerçekleştirdiği rivayet edilir. Bu sohbetin amacı Aristodemos’u denemek değil, ibadet üzerine hakikate ulaşma çabasıdır.

Antik Yunan’da bilginler, düşünsel tartışmalarını genellikle diyaloglar aracılığıyla yürütürlerdi. Gerçeği, karşılıklı konuşma yoluyla ararlar; yine de “hakikat budur” diye kesin bir hüküm sunmadan meseleyi okuyucunun takdirine bırakırlardı.

Sokrates ile Aristodemos’un sohbeti başlangıçta, Tanrı’ya ibadet ile insan sanatının karşılaştırılması, yani “hayranlık uyandırma” meselesi üzerinde yoğunlaşır. Sokrates şöyle sorar:

Ey Aristodemos, yaptığı hünerlerle insanları hayrete düşürmeye layık bir kimse tanıyor musun?

Aristodemos cevap verir: “Çoktur, efendim.

Sokrates sorar: “Birinin adını söyleyebilir misin?

Aristodemos şöyle der: “Homer’e şiirlerinden dolayı; Sofokles’e trajedi sanatındaki ustalığından, yani başkalarının karakterine bürünebilmesinden dolayı; Zeuksis’e de resim sanatındaki maharetinden ötürü hayranım.

Sokrates bunun üzerine şu soruyu yöneltir: “Öyleyse hangisi daha fazla hayranlık uyandırmaya layıktır: Cansız, akılsız bir varlığın yalnızca dış görünüşünü resmedebilen ressam mı, yoksa canlıyı, akıllıyı, insanın kendisini yaratmış olan kudret mi?

Aristodemos, “Elbette ikincisi daha fazla hayranlığa layıktır” diye cevap verir; ancak hemen ardından şöyle bir şart ileri sürer: “Yaratıcı, yarattıklarını bilerek ve bir hikmete dayanarak meydana getiriyorsa…” Eğer var olan şeyler kendiliğinden ortaya çıkmışlarsa, o hâlde yaratıcının kudreti ve kerametleri neye dayanır? Böylece Aristodemos, yaratıcı kudret konusunda bir çeşit şüphe ortaya koyar. Bu ise doğrudan Allah’ın yaratma fiiline ilişkin bir tartışmadır. Öte yandan, insanın ortaya koyduğu işler de hayranlık uyandıracak niteliktedir. Çünkü ressamlar, şairler ve sanatkârlar da bir anlamda “yaratıcı”dır; onlar da yeni şeyler meydana getirirler. Örneğin Homer’in şiirleri, Sofokles’in trajedi eserleri, Zeuksis’in resimleri yalnızca gerçek hayatta bulunan şeyleri anlatmakla kalmaz; sanatçıların kendi maharetleriyle, hayatta olabilecek ya da olması gereken şeyler üzerine kurdukları hayal ve düşünceleri de yansıtır. İşte bu nedenle insanlar onların eserlerine hayranlık duyar.

Sokrates, Aristodemos’e şöyle bir soru yöneltir: “Dünyada yararlı olan pek çok şey vardır; fakat bunların hangilerinin faydası açıkça bilinir, hangilerininki belirsizdir? Sence hangisinde hikmet görürsün? Aristodemos, ilkinden hikmet gördüğünü söyler. Bunun üzerine Sokrates şöyle devam eder: “Öyleyse insanın yaratıcısı, beş duyu organını - göz, burun, kulak, ağız ve dil - insana verirken, onları düşünerek, onların insana yararlı olacağını bilerek verdiği gerçeği apaçık değil midir? İlk olarak gözü, görsün diye vermiştir. Eğer göz olmasaydı, dünyadaki güzelliklerden nasıl haz duyardık? Göz hassas yaratıldığından, onu korumak için kirpiklerle donatmıştır; kirpikler gözü rüzgârdan ve tozdan sakınır. Alındaki terlerin göze akmaması için de kaşları vermiştir. Kulak olmasaydı, hiçbir sesi, hiçbir nağmeyi, güzel sâdâyı, müziği ve şarkıyı işitip zevk alamazdık.

Burnumuz koku almasaydı, güzel kokuları sevmek veya kötü kokulardan uzak durmak elimizden gelmezdi. Ağzımız ve dilimiz tat alamaz olsaydı, dünyadaki tatlıyla tatsızı ayırt edemez, farklı tatlardan hiçbir haz duyamazdık. Ve Sokrates sorar: “Bütün bunlar bize faydalı değil midir?

Gözleri, burnu ve ağzı birbirine yakın yaratmıştır; çünkü insan, yediği içtiği şeyin temiz olup olmadığını bilerek tüketebilsin. Buna karşılık, bedenin gerekli olsa da tiksinti veren organlarını başımızdan uzak bir yere yerleştirmiştir. Bütün bunlar, her şeyin hikmetle yaratıldığının açık bir delili değil midir?” demiştir.

Bu delillerden sonra Aristodemos, insanın yaratıcısına dair taşıdığı şüpheleri bir kenara bırakır. Anlar ki, gerçek usta ressam Zeuksis değil, hakiki sanatkâr ve mutlak yaratıcı Allah Teâlâ’dır. O, dünyayı kusursuz bir ustalıkla var etmiştir. Ancak bu kudretin ve ustalığın sırrı, yalnızca Yaratıcının kendi ilminde saklı olan bir sırdır.

Sokrates ile Aristodemos sohbetlerine devam ederek aklın çeşitleri üzerinde dururlar. Sokrates şöyle der: “Ey Aristodemos! İnsanlardan başka hiçbir varlıkta akıl bulunmadığını nasıl düşünebilirsin? Peki sen bu akla nasıl sahip oldun? Elbette önce bedenimize can geldi, sonra akıl geldi. Bu noktada Abay, Sokrates’in sözleri aracılığıyla akıl hakkında önemli düşünceler ortaya koyar. Birincisi, insan aklının dışında başka bir aklın daha bulunduğu fikridir. Peki bu nasıl bir akıldır? Abay’a göre bu akıl, insana canla birlikte gelen bir akıldır. O hâlde can, aklın bir tür zırhı yahut koruyucu kabuğudur. Demek ki aklın insanda ortaya çıkması için yürek – yani canlılık, ruh ve içsel hayat – gereklidir. Böyle olunca akıl, insan bedenine can ile girer. Fakat o hâlde insan dışındaki akıl dediğimiz şey nedir? Nerede bulunur? Bu mesele, Abay tarafından bilerek açık bırakılmış, açıklanmamıştır.

İkincisi şudur: Eğer can, aklın zırhı ise, o hâlde canın kendisi nedir? Neden insana verilmiştir? Can, hayvanda da bulunur; fakat hayvanda akıl yoktur. Bu da can ile akıl arasındaki ilişkinin yalnızca fizikî bir bağ olmadığını, insana özgü bir mahiyeti bulunduğunu gösterir.

Üçüncüsü ise, insana canı ve onunla birlikte aklı verenin Allah olduğudur. Allah akıllıdır; fakat insan O’nun aklını kavrayamaz. O canlıdır; fakat insan O’nun mahiyetini anlayamaz. İnsan ancak Allah’ın kerametlerini ve kudretini hissedebilen, bunları kabul eden ve O’nun önünde boyun eğendir.

Sokrates, öğrencisine akıl konusundaki düşüncelerini derinlemesine açıklamaya devam eder: “Şu âleme bak! Onun yapısını anlamaya aklımız yetmez; hem güzelliği, hem düzeni öyle kusursuz bir kanunla yaratılmıştır ki, hiç bozulmamıştır. Bunların hepsine hayran kalırsın ve yine de aklın bunları kavramaya güç yetiremez. Bütün bunlar gerçekten tesadüflerin bir sonucu olabilir mi, yoksa bunların sahibi sınırsız, yüce bir akıl mıdır?

Abay, “âlem” kelimesini eserlerinde sıkça kullanır. Âlem sınırsızdır; sınırlı akla sahip insan onun mahiyetini bütünüyle anlayamaz. Bu nedenle Abay, âlemin karşılığı olarak “sınırsız ulu akıl” kavramını öne çıkarır. Peki bu ulu akıl nedir? İnsan aklı bunun özünü kavrayamaz.

Aristodemos ise, hocası Sokrates’in söylediklerine inanarak şöyle der: “Bu yüce Tanrı’yı inkâr etmiyorum. Fakat Tanrı benim yaptığım ibadetlere nasıl muhtaç olabilir?

Sokrates, Tanrı’ya ibadet etmenin önemini çeşitli delillerle açıklar. Allah, kulunu en güzel şekilde yaratmakla kalmamış, aynı zamanda onun koruyucusu olmuştur. Bunun üzerine Aristoteles şöyle sorar: “Tanrı’nın benim için endişelendiğini nasıl bilebilirim? Sokrates bu soruya şu delilleri sıralayarak cevap verir: “Öyleyse bütün mahlûklara bak, bir de kendine bak. Hepimize can verilmiştir. Fakat insan, geçmişini, bugününü ve geleceğini düşünür, onları değerlendirir ve kontrol eder. Hayvan ise geçmişini ve bugününü zor kavrar; geleceğini ise hiç düşünemez. Hayvanlara verilen bedenlere bak; sonra insana verilen bedene bak. İnsan, iki ayağı üzerinde dik durarak dünyayı seyreder, etrafını görebilir; üstelik hayvanlardan yararlanır, onların faydasını görür. Hayvanlar ise biri yalnızca ayaklarına, biri yalnızca kanatlarına güvenir; kendi türünden başka bir varlıktan yararlanabilme imkânları yoktur. Fakat insanoğlunun hayranlık uyandıran aklını, yine güzel yaratılmış bedenine yerleştirmiştir. Ona böylesine bir yetki verip, hikmetle hayvanlara ‘sultan’ kılması apaçık bir delil değil midir? Sokrates, delillerini şu hükümle bağlar: “Öyleyse Tanrı’nın, insanoğlunu üstün görerek her şeyi önceden düşünüp bir düzen içinde yarattığının açık bir delili vardır. O hâlde insanın ibadet etmesi borcudur; bu onun farzıdır.

Bu noktada özellikle iki hususa dikkat etmek gerekir. Birincisi, canın ışığının (ruhsal aydınlığın) hayvan ile insanda aynı düzeyde olmadığıdır. İkincisi ise, aklın insan bedeninin yapısına uygun biçimde yerleştirilmiş olmasıdır. Bu uyum ve bütünlük olmaksızın akıl hakkında hiçbir söz söylemek mümkün değildir. Ne var ki, bu uyumun kendisi dahi insanı Allah’a karşı borçlu kılar. İnsan bu borcunu Rabbinin huzurunda ibadet ederek öder.

Sokrates ibadet edenlere gülerdi” denir; fakat o, öğrencisi Aristodemos’u Allah’a ibadet etmeye ikna etmiştir. Bu tezadı (çelişkiyi) nasıl anlamalıyız? Sokrates’in Allah’a inanmadığı bilinmektedir. Öyleyse neden öğrencisinin ibadet etmesini istemiştir? Abay bu sorunun cevabını açıkça vermez. Muhtemelen bu doğaldır; çünkü burada asıl mesele Allah’ın zatı değil, sınırsız yüce akıl düşüncesidir. Bir ulu aklın varlığı ise tartışmasız bir gerçektir. Abay, Sokrates’in sohbeti üzerinden akıl hakkında ibret verici bir hikâye anlatmaktadır. 📚