Hakim Abay

Dünyada sebepsiz hiçbir olay yoktur. Kimi zengin, kimi fakir; kimi sağlıklı, kimi hastadır. Peki, insanların bu kadar farklı oluşunun sebebi nedir? Bunun cevabı açıktır: Her şey Allah Teâlâ’nın emri ve önceden yazılmış olan alın yazısıdır; buna kader denir. Bu durumda, insanların zengin–fakir ya da akıllı–akılsız olarak farklı yaratılmasını Allah Teâlâ’nın takdirinden başka bir sebebe bağlamak mümkün müdür? Bunun aksini iddia etmek sadece bir günah değildir; aynı zamanda Allah’a olan imanı zayıflatan bir görüştür. Biz, eksiklikten münezzeh olan Allah’a iman ederek O’na kulluk ederiz. Abay’ın ifadesiyle: “Allah Teâlâ bir serseriye, bir tembele mal verir; Allah’a dua edip çalışanlara, fayda arayanlara ise şanssızlık ve geçimini sağlayamayacak kadar fakirlik verir. Kimseye zararı olmayan sakin bir kişiye hastalıklar verir; hırsız ve zalim birini ise sağlıklı kılar. Anne babası aynı olan iki çocuğun birini akıllı, diğerini ise engelli yaratır… Bunların hepsi Rahman ve Rahim, kusursuz dediğimiz Allah Teâlâ’ya layık mıdır?

Eğer her şey yalnızca yaratıcının emriyle olup bitiyorsa, insanların çeşitli işlerle uğraşmalarının ve çalışmalarının ne anlamı kalır? Her şey mutlak olarak yaratıcıya bağlıysa, insan iradesinin yeri nedir? Bu düşünce Batı’da “fatalizm” olarak bilinir. Abay bu anlayışı kabul etmez; insan iradesini yok saymanın Allah’ın emrine aykırı olduğunu vurgular. Ona göre, “Her aklı başında kişiye ibadet farzdır. Demek ki iman edebilmek için akıl gereklidir; akıl olmadan iman da olmaz, Allah’ı tanımak da mümkün değildir. Bu nedenle iman, ancak aklı yerinde olan kimseye farzdır; zira akıl, her insanın bireysel bir özelliğidir. Allah Teâlâ kullarına şöyle buyurmuştur:

Beni aklınızın yardımıyla tanırsınız.

Eğer din hakikat üzerine kurulmamış olsaydı, insanlara “Ey insanoğlu, bu konuları düşünmene gerek yok” denilerek mesele kolayca kapatılabilirdi. Oysa durum böyle değildir. Abay bu hususta şöyle bir değerlendirmede bulunur: “İyiliği ve kötülüğü yaratan Allah’tır; fakat iyiliği ve kötülüğü yaptıran Allah değildir. Hastalığı yaratan Allah’tır; fakat hastalandıran Allah değildir. Zenginliği ve fakirliği yaratan Allah’tır; ancak kişiyi zengin veya fakir yapan Allah değildir. Bunu nasıl anlamalıyız? Bana göre burada iki temel mesele vardır. Birincisi şudur: Allah, kullarını yaratırken onlara bir irade vermiştir. İnsanlar ise bu iradeyi farklı şekillerde kullanmışlardır. Birincisi: Allah, kullarını yaratırken onlara irade vermiştir. İnsan, bu iradeyi kendi tercihleri doğrultusunda kullanır. Tembel olan fakir kalmış, çalışkan olan ise zenginliğe ulaşmıştır. Kişi iradesini nasıl hayata dökeceğini ancak kendisi belirler. İkincisi: Allah, kulları düşünüp ibret alsınlar diye iyilik ve kötülüğü yaratmıştır. İyi ya da kötü olmak insana bağlıdır; bu insanın kendi seçimidir. Allah’ın bu seçimlerle doğrudan bir ilgisi yoktur. Şeytanın fısıldadıklarına uyarsan kötülüğe yönelirsin; meleklerin koruması altında kalırsan işlerin iyiye gider. Dünya böyle bir mücadele alanıdır. Eğlenceyi hayatın merkezine koyarsan, nefsine hâkim olmaz, farzlarını yerine getirmezsen bunun sorumlusu Allah değildir. Günah insana aittir. Allah yücedir; kullarının günahlarını bağışlayandır (Gafûr). Allah’ı tanımak ise O’na iman etmektir. Daha önce belirttiğimiz gibi, iman akıllı kimseye farzdır. 📚