Hakim Abay

Bu sözünde Abay, halk yönetimi ve otorite meselesini ele almıştır. Özgürlüğünden mahrum kalan Kazak halkı, Abay’ın yaşadığı çağda, zayıflayıp dağılma sürecine girmiştir. Eskiden hanlar, bilge beyler, cesur batırlar ve şair-jıraular olduğu devirlerde, insanların birbirine düşmanlık beslemesine, çıkar kavgasına ve her türlü sinsi niyetin yeşermesine toplumsal zemin yoktu. Onurlu ve erdemsiz kimseler, ne ulu meclislere ne de köy odalarının sohbetlerine bile çağrılmazdı. O dönemlerde her Kazak, halkın refahına hizmet etmeyi görev bilirdi.

Bugün, geçmişimize dönüp baktığımızda görüyoruz ki, Kazak gençlerinin başlıca erdemi, at sırtında geçen cesur savaşçı ruhuydu. Ne var ki, Rusya’ya bağımlı hale geldikten sonra, Kazak’ın savaşçılığı, atına binip kuş gibi uçması, uçsuz bucaksız topraklarını canı pahasına savunması gibi konular gündemden düşmüştü. Bunun yerine küçük hesaplar, çıkarcılıklar ve zayıf huylar yaygınlaştı. Artık halkın başında eskisi gibi han, akıl verici bey ya da jıraular kalmamıştı. Onların yerini, dili ve dini yabancı olan Rus memurları almıştı. Kazak’ın elinde kalan ise yalnızca “bolıslık” makamıydı. Onu da Abay’ın dediğine göre yalnızca üç yıllığına seçerlerdi:

Birinci yıl, “Biz seni seçtik!” diye övünür ve böbürlenirler; İkinci yıl, adaylarla didişip birbirlerini gözetlerler; Üçüncü yıl ise, yeniden seçilebilmek için koştururlar.

Abay, Rus Çarı’nın bu “yarım yamalak yönetimini” sertçe eleştirir. Böyle bir ortamda, bolıslık gibi bir göreve, uezd başkanıyla birlikte askeri vali tarafından atanacak, Rusça bilen birini getirmeyi bile savunur. Çünkü, bolıslık Kazak toplumu için adeta “köpeğe atılan kemik” gibi, halkın arasına nifak sokan bir beladır. Bolıslık hevesine kapılanlar, birbirlerini parçalar, partilere bölünür, köyün huzurunu kaçırırlar. Abay, işte bu yüzden eski gelenekleri hatırlatır: “Kasım Han’ın Kaskayolu’nu, Yesim Han’ın Eski Yol’unu ve bilhassa Tauke Han’ın ‘Jeti Jarğı’sını bilmek gerekir” der. Ama yine de, Abay bunları yalnızca romantik bir özlemle değil, “günümüze uyanını alıp, uymayanını ayıklayacak” insanların olmayışından dolayı derin bir üzüntüyle anar.

Abay, halk arasında “İki kadı olursa, dava dört olur” diye bilinen veciz sözü de hatırlatır. Bu yüzden, mahkemede eşit sayıda hâkim olmamalı, tek olmalı; mesela her bolıslıktan üç kişi seçilse, davalar uzamazdı. Yine de Abay, Kazaklar arasındaki davaların, çekişmelerin hiç bitmeyeceğini çok iyi bilir. Çünkü artık adaletin kaynağı olan eski bilge beyler yoktur; onların yerini, biraz Rusça bilen çıkarcı ve hilekâr tipler almıştır. Toplumda adalet kök salmayınca, Abay bolıslık atamasının “yukarıdan” yapılmasını savunur. Böylelikle iki fayda olurdu, der: Birincisi, Kazak çocukları mecburen ilim-irfan öğrenmeye yönelir; bu, gelecekte çok faydalı bir iştir. İkincisi, atanan bolıs halkı değil, yalnızca devlet memurlarını memnun etmek zorunda kalırdı. Kimi dar görüşlüler bunu, Abay’ın Rus yönetimini desteklediği şeklinde yorumlasalar da, işin özünde Abay, Kazakların boş yere bolıslığa didişmek yerine, tarım yapıp zenginleşmesini, ticaret ve bilim yoluna yönelmesini çok daha önemli bulur. Abay, meselenin özünü böyle ortaya koymuştur. Yönetim ve adalet hakkındaki düşüncelerini, başka yazılarında ve şiirlerinde de sıkça dile getirmiştir. Bu sözlerinin hepsinde, aynı temel görüş yatar.

Abay’ın bu özlü sözü, günümüzün önderlik ve toplum yönetimi anlayışına da ışık tutar. Şair burada, bolıslığın siyasi ve toplumsal temelini inceler ve somut öneriler sunar. Ne yazık ki, o dönemde Kazakların derdini düşünen pek kimse yoktu. Rus yetkililer için, Kazakların bolıslığa kavga edip bölünmesi, birbirine iftira atıp rüşvet vermesi gayet kârlıydı. İşte bu acı gerçeği Abay, titizlikle kâğıda dökmüş, bize kadar ulaştırmıştır.