Hakim Abay

Abay, işitilen bir bilginin kalıcı hâle gelmesi için dört temel ilkenin varlığından söz eder. Buna göre, öncelikle insanın öğrenmeye gönülden yönelmiş ve zihinsel olarak hazır olması gerekir; ikinci olarak, bir sözü işittiğinde ya da bir durumu gördüğünde ondan ibret alarak, dikkat ve istekle anlamaya çalışması; üçüncü olarak, öğrenilen şeyi zihninde birkaç kez tekrarlayıp üzerinde düşünerek onu gönülde ve zihinde sağlamlaştırması; dördüncü olarak ise düşünceye zarar veren unsurlardan uzak durmasıdır.

Bu dört yolun ikincisi ve üçüncüsü açık ve anlaşılır niteliktedir; ayrıca ayrıntılı bir açıklama gerektirmez. Üzerinde özellikle durulması gereken hususlar, birinci ve dördüncü yollardır.

İşitilen şeyi unutmamak için insanın yürekten bağlı olması gerekir” sözüyle Abay neyi kastetmektedir? Bu bağlamda iki husus öne çıkar. Birincisi, insanın hayatta belirli bir hedefe sahip olması ve bu hedef doğrultusunda bilinçli bir çaba göstermesidir. İkincisi ise, bu bağlılığın doğrudan imanla ilişkili olmasıdır. İnsan, gerçekten inandığı bir şeye ancak yürekten bağlanabilir. İnanç, zihni diri tutan ve bilgiyi kalıcı hâle getiren temel güçtür.

Abay’ın işitilen şeyin unutulmaması için ileri sürdüğü dördüncü sebep ise anlam bakımından son derece derindir. Düşünceye zarar veren şeyler” ifadesine, bu yoğunlukta, ancak Abay’ın Sözlerinde rastlanır. Abay bu kavramı soyut bırakmaz; düşünceye zarar veren unsurları tek tek açıklar. Bunlar: “kaygısızlık, gevşeklik ve sorumsuzluk, eğlenceye ve gülmeye aşırı düşkünlük, ya derin bir kaygıya sürüklenme ya da herhangi bir şeye karşı tutku duymasıdır”.

Abay’a göre kaygısızlık ve sorumsuzluk, cehaletin birer türüdür. Nitekim şair, şiirlerinde “Kaygı akıllılıktır, halkın güvencesidir” diyerek kaygının bilinçle ilişkisini vurgular. Kaygısız insan sorumsuzdur; boş vermiş tavrı ise bilgisizlikten kaynaklanır. Zira hayat, insandan yaşam iradesi talep eder; Allah da kulundan çaba ve hareket bekler. İnsan dünyaya yaşamak için gelmiştir. Hayat, insanın varlık alanıdır; Allah ise bu varlığı mümkün kılan kudrettir. Bu sebeple insan, her şeyi oluruna bırakan bir tutum içinde olamaz. Abay’ın anlatmak istediği temel düşünce budur.

Eğlence düşkünlüğü de Abay’ın tüm eserlerinde eleştirdiği davranışlardan biridir ve o da cehaletin bir başka görünümüdür. Elbette hayatta eğlenmeye ve gülmeye yer vardır; bunlar olmadan hayat tatsızlaşır. Ancak Abay, her şeyde olduğu gibi eğlencenin de yerinde ve ölçülü olması gerektiğini savunur. Aşırılık cehalet, ölçü ise akıllılıktır. İnsanlar bu konuda çoğu zaman yanılgıya düşerler.

Abay, kaygı meselesi üzerinde de özellikle durur. İnsanın kaygısız bir hayat sürmesi mümkün değildir; ancak kaygının da bir sınırı olmalıdır. Kaygıya karşı direnebilmek yiğitliktir; fakat kaygıyı kabullenip onunla birlikte bilinçli hareket edebilmek de büyük bir erdemdir.

Tutku, son derece kapsamlı ve derin bir konudur. Zira tutku ortaya çıkmadan hiçbir iş başlatılamaz. Bilginin de, bilimin de, sevginin de temelinde tutku yer alır. Asıl mesele, tutkunun ölçüsündedir. Tutkunun esiri olunduğunda söz tükenir; ancak tutku denetim altına alınabildiğinde, işler yoluna girmeye başlar.

Abay, sözlerini “Bu dört husus, akla ve bilime bütünüyle zarar veren davranışlardır” diyerek tamamlar. Bu hükme ilave edilecek bir söz yoktur; zira bunlar, yerinde ve derin bir tefekkürün ürünüdür. 📚