Hakim Abay

Abay, “talep” kavramını sıradan bir istek olarak değil, ilmî ve felsefî bir kavram olarak ele alır. Abay’a göre insanın bilinçli ve amaçlı biçimde harekete geçebilmesi için, talebin hangi şartlara bağlı olduğunu bilmesi gerekir. Peki bu şartlar nelerdir? Abay bu şartları tek tek açıklamaktadır.

Birincisi, bilmediğini öğrenme arzusudur. Abay’a göre gerçek talep, insanın bildiği şeylerden duyduğu huzuru sağlam biçimde muhafaza etmesi, bilmediklerini de “Bir gün ben de bunu öğrenebilsem” ümidiyle sürekli arzulamasıdır. Bu arzu ve sevgi, öğrenme sürecinin gücünü oluşturur. Böylesi bir talebe sahip olan kişiler, öğrenmenin kendisini bir zenginlik olarak görürler. Onlar için dünyanın en büyük değeri ilim ve bilimdir. Eğer ilim ve bilime karşı samimi bir tutku ve derin bir muhabbet yoksa, insanın gönlü başka meşguliyetlere yönelir. Abay bu durumu, bilime duyulan sevginin, insanı sonradan büyüten bir üvey annenin sevgisine benzemesiyle açıklar. Nitekim Abay, “Yarım sevgi, yarım idrak doğurur” diyerek bu eksikliği vurgular. Bu nedenle ilim ve bilime kendini adamış kimsenin başka işlerle oyalanmaması gerekir. Abay’ın “Dünyada da kendisi, malda da kendisi; bilime gönül verirseniz…” şeklindeki ifadesi de bu düşüncenin bir yansımasıdır. Abay, yüzeysel ve gelişigüzel okumayı talep kavramının şartları arasında saymaz; ona göre talep, kişinin bütün varlığıyla o işe yönelmesini ve kendini tamamen adamasını gerektirir.

İkincisi, ilmi öğrenmede hedefe ulaşma arzusunun bizzat kişinin kendisinden kaynaklanmasıdır. Abay, ilme ulaşma sürecinde bahse girmenin bazı olumlu yönleri olduğunu kabul eder; ancak bunun mutlaka sınırlandırılması gerektiğini vurgular. Zira aşırıya kaçan bahis, insanın ahlâkını ve niyetini bozabilir. Abay’a göre “Bahse giren kimse, gerçeği ortaya koymak için değil, karşısındakini yenmek için bahse girer. Bu nedenle bahis, ilme ulaşmanın bir aracı olabilir; fakat bilimi içselleştirmenin temel yolu hâline geldiğinde, zihinsel ve ahlâkî hastalıklara yol açar.

Üçüncüsü, ulaşılan hakikatlerin kararlılıkla korunmasıdır. Abay bu noktada, “Kendin değer vermediğin bir şeye başkalarının nasıl saygı göstermesini beklersin?” sorusunu yöneltir. Bugün savunulan bir düşünceden yarın kolayca vazgeçiliyorsa, bu tutumun ilmî bir değeri kalmaz. Abay bu tür davranışları gayretsizlik ve isteksizlik olarak nitelendirir. Bununla birlikte, “Benim dediğim mutlaka doğrudur” anlayışından da uzak durmak gerekir. Kişinin bilmediğini başkalarından öğrenmeye açık olması da talebin temel şartlarındandır.

Dördüncüsü, ilmi geliştirmenin iki temel aracı vardır. Abay bu araçları “mülahaza” ve “muhafaza” kavramlarıyla ifade eder. Mülahaza, düşünerek değerlendirme ve danışma anlamına gelirken; muhafaza, elde edilen bilginin korunmasını ifade eder. Abay bu kavramlar üzerinde ayrıntılı biçimde durmamış, daha çok anlamlarına işaret etmekle yetinmiştir. Bu nedenle söz konusu kavramların derinlemesine anlaşılabilmesi için, İslam ve Arap felsefesindeki karşılıklarının incelenmesi gerekmektedir.

Beşincisi, akla zarar veren unsurlardan uzak durmaktır. Abay bu konuya özellikle 19. ve 31. sözlerinde değinmiş, insan aklını zayıflatan alışkanlık ve tutumlara dikkat çekmiştir. Bu bağlamda ilgili sözlere başvurulması önerilir.

Altıncısı, ilmi ve aklı koruyan sağlam bir ahlâkî karaktere sahip olmaktır. Abay’a göre bu karakter yerleşik ve güçlü değilse, okumanın ve öğrenmenin hiçbir faydası yoktur. Çünkü ilim, ancak ahlâk ve karakterle birleştiğinde insanı olgunlaştırır. 📚