Otuz Üçüncü Söz.
Mal fanidir, hüner ise ebedîdir. Elbette mala da ihtiyaç vardır, hüner de gereklidir. Kazaklar arasında “veli” sayılabilecek kimseler, helal ve temiz emeğini eksiksiz, yalana başvurmadan satan zanaatkârlardır. Ancak Abay, “Allah tarafından az da olsa hüner verilmiş olan bu Kazakların birtakım eksiklikleri vardır” diyor. Peki, bu eksiklikler nelerdir? Abay bunları şöyle sıralar:
Gayretsizlik: Kişinin sahip olduğu hüneri geliştirme arzusundan yoksun olması; az bildiğiyle yetinip bundan memnuniyet duyarak övünmesi. Bu bildiğim bana yeter” düşüncesiyle araştırmaya yönelmemesi; başkalarının kendisinden daha çalışkan olduğunu görmesine rağmen, “Ben de onlar gibi bilgimi artırayım” diye çaba göstermemesi. Abay’a göre Kazak zanaatkârlarının en büyük kusuru budur.
Tembellik: Gayretsizliğin doğal bir sonucu olan bu kusur, üretkenliği ve sürekliliği ortadan kaldırır.
Övünme: Birilerinin “Kardeşim, ne kadar cömertsin” ya da “Ağabey, şu kadarcık işi yapıversene” gibi sözleri karşısında, “Demek ki bana ihtiyaçları var” diyerek kendini beğenmeye kapılan; zamanını boş ve faydasız işlerle harcayan kimseler bu gruba girer.
Ahbaplık: “Arkadaşım, dostum” diyenlerin sözlerine kolayca kanarak kendi işini bırakıp onların peşinden koşan, başkalarının işini yaparken sonunda borçlanan ve başı derde giren kişiler vardır. Bunlar, insanî ilişkileri yanlış yorumlayan kimseler olmalıdır.
Kazakların bu ahbaplık anlayışına misafirperverliği de eklemek gerekir. Misafirperverlik elbette çok güzel bir haslettir; ancak yabancıların Kazak topraklarına gelip zamanla “En iyi yer benimdir” diyerek yerin sahibi olmaya çalışmalarını nasıl değerlendirmeliyiz? İyi niyetli ve alçakgönüllü Kazaklar, misafirlerinin saygısını kazanmak için nasıl davranmalıdır?
En misafirperver insanlar çobanlardır. Onları ziyaret ettiğinizde, sahip oldukları her şeyi önünüze koyarlar. Ancak çobanlar şehre geldiklerinde kalacak yer bulamazlar; oteller doludur. Buna ne denmelidir? Köy halkı misafirperverdir diye bugüne kadar oralarda yeterli sayıda otel ya da yemekhane yapılmamıştır. Bu sorunlar günümüze kadar çözülememiştir.
Abay, sözünün sonunda şu soruyla bitirir: “Kazak halkı sık sık aldatılır; fakat bazen de kendisi aldanır. Bu nasıl olur? Abay’ın bu sözleri yazmasından bu yana bir asırdan fazla zaman geçmiştir. Peki, Kazak zanaatkârları yukarıda sıralanan eksikliklerden kurtulabilmiş midir? Buna kesin bir cevap vermek zordur. Ancak zaman zaman hâlâ çocukça aldanabildiğimiz bir gerçektir. Görünüşe göre bu durum, kanımıza işlemiş bir alışkanlıktır ve ondan kurtulmak oldukça güçtür. 📚
📚 Kelime Açıklamaları
Fânî: Fânî, geçici olan, zamanla yok olmaya mahkûm bulunan varlıkları ve değerleri ifade eder.
Ebedî: Ebedî, zamana bağlı olmayan, süreklilik ve kalıcılık taşıyan değerleri tanımlar.
Zanaatkâr: Zanaatkâr, bilgi ve becerisini el emeğiyle birleştirerek üretim yapan kişidir.
Gayretsizlik: Gayretsizlik, bireyin sahip olduğu yetenek ve bilgileri geliştirme yönünde irade göstermemesi hâlidir. Bu kavram, kişisel ilerlemenin önündeki temel engellerden biri olarak değerlendirilir ve toplumsal durgunluğun önemli bir nedeni olarak görülür.
Ahbaplık: Ahbaplık, dostluk ve yakınlık temelli sosyal ilişkileri ifade eder. Ancak ölçüsüz biçimde yaşandığında, bireyin kendi sorumluluklarını ihmal etmesine ve kişisel çıkarlarını geri plana atmasına yol açabilir.
Alçakgönüllü: kibirli ve gururlu olmamak, kendini başkalarından üstün görmemek, yaptıklarını abartmamak ve övünmemek demektir (tevazu).
“İNSAN İÇİN EN YAKIN DOST YİNE İNSANDIR”
“İNSANOĞLUNA İNSANOĞLUNUN HEPSİ DOSTTUR.
Отыз үшiншi сөз.
Мал бiр жұрттық, өнер мәңгiлiк. Мал керек болғанда қолөнер де қажет. Қазақтың әулиесi-осы алдау қоспай адал еңбегiн сақтан қолөнершiлер. Бiрақ, Абай: “Құдай тағала қолына азмаз өнер берген қазақтың кеселдерi десек, оларды Абай санап берген: Талапсыздық. Қолынан келгенге мәз болып, iзденiп өнер үйребей, құр иақтанға салыну. Осы бiлген өнерiм де өз басыма жетедi деп жiгермiздiк таныту. Өзгелер меннен артық-ау, солардан бiлм жетiлдiрсем деп талаптанбау. Бұл қазақтың өнерлi адамын басты кеселi. Мұны абай талапсыздық деп атаған: Ерiншектiк. Бұл да талапсыздыққа байланысты кесел. Ерiншектiк-салғырт, кербездiкке салындырды,-дейдi абай. Мақтаншақтық. Бiреулердiң “дарқансың ғой, шырағым” немесе “ағеке, нең кетедi осы ғанамды iстеп бер” дегенiмен маған да жалынатындар бар екен деп мақтанға салынып кету. Сөйтiп мақтаншақтар пайдадан қағылып, қу тiлге алданып өзiнiң уақытын босқа өткiзедi. Тамыршылдық. Сәл нәрсеге алданып, “ жоғары шыққа” мәз болып тамырым, досым десе iшкен асын жерге қойып, соның iсiмен жүрiп, өзiнiң алданғанын бiлмей, далбаса болу. Сөйтiп жүрiп бiреуге борышты болып, басы дауға қалып жүргенi. Сiрә, мұндайлар тамыршылдықты - адамгершiлiк әрi iскерлiк деп түсiнетiнi болуы керек. Абайдың қазақ тамыршылдау келедi деген қазақтың ескiше ойлауының тағы бiр ерекшелiгiн қосуға болады. Ол қазақтың қонақжайлығы. Қонақжайлық, әрине жан сүйсiнер жақсы қа-.
сиеттердiң бiрi, бiрақ не нәрсе болса да мөлшерден аспағаны жөн. Қонақшыл жат жерлiктердiң, қазақ елiне “меймандардың” ағылып келiп бiрте - бiрте “төр менiкi “ деп елiмiзге, жерiмiзге иелiк ете бастағанын қалай түсiнуге болады? Қазақтың ақ жарқын көңiлiн дұрыс қабыладуы, соған ниет құрмет болды ма, болмаса келгендермен тамыр болдық деп санын шапалақтамай, өзiн сыйлату үшiн қазақ халқы не әрекет жасады. Тамыршылдық, қонақжайлық нәтижиесiнде “қонақтардың” жер иелерiне үстемдiгi асып кеттi. Қонақжайлықтың ел арасындаға тағы бiр көрiнiстерiне зер салайықшы. Ең қонақжай халық - алыс ауылдардағы шопандар қауымы. Оларға барсаң алдыңа бар дәмiн тосады. Ал осы ғажап қасиеттi кiм ескерiп отыр? Сол шопандар қалаға келсе, қысқасы, қонақ үйден орын таба алмай зар болады. Бұл қанадай мораль? Ауылдағылар қонақжай деген желеумен көптеген елдi - мекендерде қонақ үйлер мен асханалар әлi салынбаған. Байқасақ, бұл халықтық мүддеге қатысты әлуметтiк мәселелер екен. Бұл мәселелердiң Абай заманынан берi өз шешiмi табылмаған. Абай сөз соңын “қазақтың баласының өзi алдағыш бола тұрып және бiреуге алдатқыш болатындығы қалай?” деген оймен аяқтайды. Абай бұл ойларын қағаз бетiне түсiргенiне ғасырдан аса уақыт өттi. Қазақтың өнерлi қауымы осы айтылған кеселдерден арылып бiттi ме, жоқ па? Бiр сөзбен жауап қайыру қиын. Бiрақ, әлi де бала сияқты әлденеге алданып қала беретiнiмiз анық. Сенгiштiк деген қанымызға әбден сiңiп кеткен, одан құтылудың жолы сонда ауыр болғаны ма?
