Otuz Dördüncü Söz.
Bu söz, yaşam ve ölüm felsefesi ile ilgilidir. İnsanlar, ölümün hak olduğunu; ecelin her an gelebileceğini ve Allah canı aldıktan sonra onun artık geri dönmeyeceğini bilir ve buna inanırlar. Ancak Abay’a göre bu inanç, çoğu zaman aklî ve bilinçli bir idrakin sonucu değil, çaresizlikten kaynaklanan bir kabulleniştir. İnsanoğlu, yaşam ve ölümün sırlarını öğrenmek ister; fakat bu sırları bütünüyle kavrayamaz. Bu nedenle Abay, insanların imanının sağlamlığından şüphe duyar.
İnsan, doğan her canlının bir gün öleceğine ve başka bir âleme göç edeceğine inanır; bu inanç doğrultusunda kötülüklerden uzak durmanın, iyiliğe yönelmenin Allah’ın kullarından istediği temel davranışlar olduğunu kabul eder. Ne var ki Abay’a göre, eğer insanlar bu hakikati gerçekten anlayarak iman etselerdi, dünyevî işlere bu denli bağlanmazlardı. Evliyalık yolunu seçerek fânî dünyadan uzaklaşır, bakî olan ahiret için çalışır ve müslümanlığı bu bilinçle yaşarlardı. Abay’a göre insanların dünya ve ahiret hakkındaki imanları bulanıktır. Bu durumda asıl soru şudur: İnsanların imanını nasıl sağlamlaştırabiliriz? Şair bu meseleye şu cevabı verir:
Eğer bu dünyada ve ahirette kârlı yaşamak istiyorsan, şunu bilmelisin: İnsanın gönlünde iki sevgi aynı derecede olmaz; iki arzu, iki korku ya da iki kaygı da eşit güçte bulunmaz. Eğer bir insanın gönlünde dünya sevgisi ve korkusu, ahiret sevgisi ve korkusundan daha baskınsa, o kimse gerçek anlamda müslüman değildir.
Bu bağlamda Abay, Kazakların gerçek anlamda müslüman olup olmadığını sorgular. Günah işleyip ardından “Allah affedicidir” diyerek bütün ağırlığıyla dünya işleriyle meşgul olanların imanı ne ölçüde sağlamdır? Abay, bu sorgulamayı şu veciz ifadeyle derinleştirir:
İnsanoğluna insanoğlunun hepsi dosttur. Mademki bu beş günlük hayatta birbirinize ve dünyaya misafirsiniz, o hâlde niçin birbirinizle savaşıyor, kavga ediyorsunuz? Abay, bu tür davranışlara kesinlikle karşıdır. Ona göre ilimsiz ve hünersiz bir kimsenin yalnızca “Ya Allah” diyerek tartışmasının hiçbir faydası yoktur. Şair, müslümanlığın temelinin insanın insanla dost olması olduğunu savunur ve bunu sözleriyle defalarca kanıtlar.
İnsan hayatı özünde ortaktır; mutluluk, kaygı ve keder iki dünya arasında paylaşılır. Yaşamak da ölmek de herkes için kaçınılmazdır. O hâlde insana gerekli olan iman ve müslümanlıktır; fakat bunlara nasıl tam anlamıyla ulaşılacağı sorusu kolayca cevaplanamaz. Çünkü gerçek müslüman, dünyevî iş ve sevinçlere ahiret işlerinden daha fazla önem veriyorsa, bu durum onun imanının eksik olduğunu gösterir.
Bu nedenle insan, bu dünyada bir misafir olduğunu idrak etmelidir. Kendisinin fânî olduğunu bilen insan, “beş günlük” ömür için başkalarıyla iyi geçinmeye, iyilik yapmaya ve dünyayı yaşanabilir kılmaya çalışmalıdır. İşte Abay’ın önerdiği yol budur. Ancak şair, bu yolu bulamayan; dünyayı kendi elleriyle cehenneme çevirerek yaşayan insanlara bakar ve bundan derin bir üzüntü duyar. 📚
📚 Kelime Açıklamaları
SORGU
Отыз төртiншi сөз.
Бұл сөз өмiр мен өлiм философиясы хақында. Жұрт өлiмнiң хақ екендiгiн, оның әманда адам әбден қалжырап қартайғанында емес, кенеттен де кездесетiнін және Алла жанын бiр алғанның ол жақтан қайтып келмейтiндiгiн бiледi, соған нанады, ал бiрақ ақылына салып ой елегiнен өткiзiп барып нанбайды, амалсыздықтан, шарасыздықтан көнедi. Абай осы мәңгiлiк сұраққа жауап iздеген. Адам баласы өмiр мен өлiм құпиясын барынша құлшынып бiлiгiсi келедi, бiрақ ол толық ашылмақ емес. Сондықтан Абай жұрттың жаратқанның құдiретiне сендiм дегенi күмән келтiредi. Ол ақиқатқа ұйып сену бар да, жаратқан iсiне тағдыр жазуы деп сену барын айтып отыр. Адам дүниге келген жанның өлмегiн , о дүниелiк болмағын, сол үшiн жамандықтан ада, жақсылыққа жуық болуын жаратушы құдайдың қалауы деп сенедi. Бұл әлi ақиқатқа көз жетiп илану емес, адамның бiтiм - болмысы, тағдыры осы деп мойындау. Санада тағдырды моындау , оған Алла жазуы деп бой ұсыну бар да, ақиқатты ұғынып барып сену бар. Осы соңғысының барына күмән келтiрген. Егер ақиқатқа көз жеткiзiп ұйып сенсе адамдар дүние қайғысынан ада болар едi. Олар әулиелiк жолына түсiп, жалған дүниеден безіп, ахирет қамына, мәңгiлiк сенiмге енiп, бiржолата мұсылмандық жолына түсер едi. Абайдың аңғаруы бойынша адамдардың ахиретке де, дүниге де, сенiмдерi бұлдыр. Мәселе осылай болғанда жұртты ендi неге сендiре аламыз. Бұл мәселеге ақынның жауабы анық. Абай былай дейдi:”кiм-.
де кiм ахиретте де, дүниеден де қор болмаймын десе, бiлмек керек: еш адамның көңiлiнде екi қуаныш болмайды, екi ынтық құмарлық бiрдей болмайды, екi қорқыныш, екi қайғы олар да бiрдей болмайды. Мұндай екi нәрсенi бiрдей болады деп айтуға мүмкiн емес. Олай болғанда қай адмның көңiлiнде дүние қайғысы, дүние қуанышы ахирет қайғысынан, ахирет қуанышынан артық болса - мұсылман емес. Ендi ойлап қарай бер, бiздiң қазақта мұсылман екен”. Сонда қазақ нағыз мұсылман ба? Ретi келiп тұрған нәрсенi ала қойып, құдайдың өз кеңшiлiгiмен кешiрер деп дүние қуанышына енген адамда сенiм бар ма? Абай: адам баласына адам баласының бәрi - дос, олай болса мына “бес күндiк” өмiрде бiр - бiрiңе қонақсың, дүниге қонақсың, сөйте тұра бiр - бiрiмен өшiгiп, жауығып, не болса соған көрсе - қызарлық жасап, дүние қуанышының өзiн дұрыс бөлiсе алмай жатқандық Алла iсiне лайық па? деген ой тастайды. Мұндай қылыққа Абай наразы, екi сөздiң басын қосса не өнерi, не бiлiмi жоқ, әншейiн құр кеудемен “ой таңiр-ай!” деп таласа бергеннiң несi сөз, оның несi адам дейдi. Абайдың мұсылмандығы дегенде, ол дiни ортодиксиялық шеңберден шыққан ойшыл, ақын құдай жолы деп тек ислам дiнiне сүйiнiп отырған жоқ, мұсылмандықтың негiзгi “адам адамдаға дос” деген қағидасына сүйенген. Оны Абай қара сөздерiнде дәлелдеп бередi. Адам болмысы баршаға ортақ, көрер қызығы, қайғысы осы екi дүние аралығында. Өмiр мен өлiм бәрiмiзге бiр. Олай болса адамға керегi мұсылмандық, имандылық, бiрақ оған адам қалай жетпек. Бұл сұраққа жауап жоқ. Себебi, нағыз мұсылман қуаныш, дүние қайғысын ахирет қуанышынан ахирет қайғысынан артық қоймаған. Олай болса ол мұсылман емес. Адам ендi не iстемек. Адамға сол, бұл дүниеге қонақ екенiн сезiну, өзiнiң мәңгiлiк еместiгiн ұғынуы, сондықтан “бес күндiк” ғұмыр үшiн адамдар бiр - бiрiмен.
қырқыспай игi iстер жасауға дағдылануы керек. Мiне, Абай ұсынған жол осы. Бiрақ Абай бұл жолға түскендердi көре алмай, дүние қызығын тозаққа айналғандарды көрiп, оның несi адам деп күйiнедi. Сөйтiп адамның рухани болмысы, өмiр философиясы туралы ақын жүрек тереңiнен сыр қозғаған. Бұл әлемдiк фиософиясының мәңгiлiк тақырыптары, олардың шешiмi аса күрделi, әзiрше бұл мәселелерге айқын жауаптар жоқ. Бұлар адамның рухын қозғайтын, оны жетiлдiретiн мәңгiлiк философиялық мәселелер.
