Otuz Beşinci Söz.
İnsanı hesaba çekecek olan Allah’tır. İnsan cevabını mahşerde verecektir. Allah; hacıları, mollaları, cömertleri ve şehitleri bir tarafa alıp onlara ayrıca soru sorar. Dünyada hiçbir unvanı olmayan, ancak Allah rızası için çalışan kişileri ise ayrı tutup hesaba çekecektir.
Birinci gruptakilere Allah şöyle der: “Siz dünyada hacılık, mollalık, şehitlik unvanlarını almak için çalışmıştınız. Sizin o dünyanız harap oldu, yaptığınız işler de boşa gitti. Şimdi burada yaptıklarınızın hesabını vereceksiniz. Mal verdim, hayat verdim; niçin bunları ahiret için değil, insanları aldatmak için harcadınız?
Bu soruya cevap vermek çok zordur. Çünkü insanoğlunun hem bu dünyaya hem de ahirete ihtiyacı vardır. Fani dünyada insan doğar, büyür, çoğalır ve eğlenir. Bu dünya olmadan ebedî dünya da olmaz. Dünya zevklerinden uzak durmak da zordur. Çünkü bu fani dünyayı kulları yaşasın diye yaratan Allah’tır. Sadece dünya için çalışanları cezalandırmak doğru değildir; asıl, dünya zevklerine kapılarak Allah’ı unutanları cezalandırmak gerekir. Günah olan da budur. Abay, sözünde hacılara ve mollalara seslenerek: “Halkı aldattınız, verdiğim nimetleri yanlış yolda harcadınız,” der. Eğer bu insanlar halka nasıl yaşamak gerektiğini anlatsalardı, gerçek bu olurdu. Ancak hacılar ve mollalar gerçeği davranışta değil, sözde kullanmışlardır. Abay işte bunları tenkit etmiştir.
İkinci gruptakilere Allah şöyle demiştir: “Siz benim rızam için bütün hayatınızı ve malınızı sarf ettiniz. Size layık olan güzel yerim vardır, buyurun girin! Ayrıca, bu yaptıklarınızı kendileri yapamasalar bile içtenlikle sevinen ve isteyen dostlarınız vardır; onlara da şefaat edin!
Ancak bu ikinci gruptakilerin kimler olduğu tam olarak belirtilmemiştir. Onların az oldukları bellidir. Muhtemelen içlerinde hacılar, mollalar ve dindarlar da olabilir. Fakat bizce Allah yalnızca takva sahiplerine değil; hayatta çocuk büyüten, çok çalışan ve buna rağmen Allah’ı unutmayan insanlara da büyük önem vermektedir. Söz konusu olan, çalışan insanlardır. Hayatta çok zorluk çeken dürüst insanların değeri, yalnızca takva sahibi olanlardan daha üstündür. Allah’ın rızasına kavuşacak olanlar işte bunlardır.
Abay bu sözü, okuduğu dinî-felsefî kitaplardan birinden almış; temel çizgisini bozmamış, kendi sözlerini eklemiş olsa da kesin bir yargıda bulunmamıştır. Meselenin çözümünü okura bırakmıştır. Okur, bu söz hakkında farklı görüşlere sahip olabilir.
Birincisi, Abay’ın hacıları, mollaları, cömertleri ve şehitleri tenkit ettiği, dini kötülediği düşünülebilir. Çünkü bunlar din adamlarıdır; onlar olmadan din yayılmaz. İkincisi, şair burada dini ya da dindarları kötülemek için değil; onların ham olduklarını, şan ve şöhret için çalıştıklarını, din için çalışmadıklarını söyleyerek dini arındırmaya çalışmıştır.
Üçüncüsü, Abay’ın hacıları, mollaları, cömertleri ve şehitleri aynı seviyede değerlendirmesi eleştirilebilir. Çünkü hacı ile molla aynı değildir. Hacılığı yapmaya herkesin malı yetmez; mollalık yapmak için de herkesin ilmi seviyesi yeterli değildir. Cömert ise malını ve güzel hayatını din yoluna adamış kimsedir. Dinî kitaplarda şehitlikten çok cömertliğe önem verilir. Çünkü cömert olan kimse, Allah yolunda canını ortaya koymuş sayılır. Gerçek cömert Allah’tır.
Dördüncüsü, Abay temiz ve saf iman hakkında konuşur. Allah’a yalvarırken kendi çıkarını düşünerek değil, samimiyetle yalvarmak gerekir. Abay’a göre gerçek Müslümanlık budur.
Abay’ın bu sözünden kesin bir sonuç çıkarmak zordur. Burada kendi düşüncelerini aktarmıştır. Hacılar, mollalar, cömertler ve şehitler hakkındaki görüşlerini dile getirir ve bunları yalnız insanların değil, Allah’ın da bildiğini söyler. Bu nedenle, mahşerde Allah Teâlâ’nın herkesi sorguya çekeceğini ifade eder. 📚
📚 Kelime Açıklamaları
Mahşer: İslam inancına göre, kıyametten sonra bütün insanların diriltilerek toplanacağı ve hesaba çekileceği yer ve zamandır. Amellerin değerlendirildiği, ilahî adaletin tecelli ettiği aşamayı ifade eder.
Fani dünya: Geçici olan bu dünya hayatını anlatır. “Fani”, yok olmaya mahkûm olma anlamı taşır.
Ebedî dünya: Ahiret hayatını ifade eder. Ölümden sonra başlayan ve sonu olmayan, kalıcı hayattır.
Muhtemelen: Büyük ihtimalle, olasılıkla anlamına gelir. Kesinlik bildirmez; tahmine ve yoruma dayalı bir ifadedir.
Takva sahibi: Allah’a karşı sorumluluk bilinci yüksek olan, günahlardan sakınan ve davranışlarında ilahî ölçülere dikkat eden kişi demektir.
“UTANMA (DUYGUSU) NEDIR?!”
Отыз бесiншi сөз.
Адамнан жауап алушы бiр Алла тағала. Адам жауапты махшарға барғанда бередi. Сондай құдай қажы, мода, сопы, жомарт, шейiттердi қатар қойып жауап алып, бiр бөлек қояды екен. Дүниеде ешқандай атақ - даңқы болмаған тек Алланың разлығын таппақ үшiн құдайына құлшылық еткендердi бiр бөлек қояды екен. Бiрiншi топтағыларға Алла тағала айтады екен: “Сендер дүниеде қажеке, молдеке, сопеке, мырзеке, батыреке аталмақ үшiн өнер қылып едiңдер, ол дүниең мұнда жоқ. Сендердiң ол қызықты дүниең харап болған, бiрге қылған өнерлерiң де бiттi. Ендi мұнда құрмет алмақ түгiл, сұрау берiңдер! Мал бердiм, өмiр бердiм, не үшiн сол малдарыңды, өмiрлерiңдi, бетiне ахириттi ұстап, ден ниетiң дүниде тұрып, жұртты алдмақ үшiн сарып қылыңдар? - деп”. Бұл сұрауға жауап беру ауыр, себебi адам баласына екi дүние де қажет. Жалған дүниеде адам өмiрге келедi, өсiп - өнедi, көбейедi, қызықа кенеледi. Бұл дүниесiз бақи өмiр жоқ. Сондықтан кiм болмасын бұл дүние қызығынан аулақ болу қиын шаруа. Себебi, бұл жалған дүниеде де Алла тағала құрметiмен болған. Бұл (жалған) дүние Алланың пендесiне ғұмыр кешсiн деп берген мүмкiндiгi. Ендеше сол мүмкiндiктi iске асырмаса адам кiнәлi емес пе? Әлбетте кiнәлi. Сондықтан дүние үшiн әрекет жасағандарды жазғыру дұрыс емес, мәселе сол дүние қызығына салынып, Алласын (құдайын) ұмытса, сол күнә. Абай бұл сөзiнде қажы, молдалар… жұртты алдап өзiм берген қазынаны сарып қылдыңдар дейдi. Асылы бұл мәселе.
туралы да тереңнен толғану керек. Осы жұртқа қандай ақиқат керек. Ақиқат дегеннiң өзi не? Абай отыз сегiзiншi сөзiнде ғұмырдың өзi ақиқат деген пiкiр айтады. Егер, қажы, сопы, молдалар жұртқа қалай өмiр сүрудi түсiндiрсе ақиқат деген осы емес пе? Бiрақ, дүние - жалған қызыққа толы, молда сопылар осы ақиқатты сөзбен айтып, насихат жасап, өз жеке басы тұрмысында ғадiлдiктен тайып, пенделiкке салынатындары бар. Абай осы жайды сынаған. Екiншi топтағылар туралы құдай тағала айтады екен: “Сендер бiр ғана менiң разылығымды iздеп малдарыңды, өмiрлерiңдi сарып қылып едiңдер, мен разы болдым. Сiздерге лайықты құрметтi орным бар, дайын кiрiңдер! Һәм ол разылықтарыңнан басқа осы махшар iшiнде, сендердiң осы қылығыңа өзi қылмаса да, iшi ерiп, ынтық болған достарың табылса, шафағат қылыңдар! - деп айтар дейдi”. Бiрақ, осы екiншi топтағылар нақтылы кiмдер, ол жағы көмескi. Олар азшылық екенi мәлiм. Мүмкiн олардың iшiнде қажы, молда, сопы да болуы мүмкiн. Бiрақ Алла тағала өмiр қызығынан безiнген тақуалар емес, маңдай терiмен өмiр сүрушi, бала өсiрушi, сөйтiп жүрiп Алласын ұмытпаған қарапайым жандарды биiк қоя ма деп ойлаймыз. Әңгiме, сiрә осы еңбек адамдары туралы болса керек. Өмірде тек бейнетпен ғұмыр кешкен адал адамдар молда, сопы тағы өзгелерден артық болса керек. Олар құдайдың нағыз ризашылығына бөленетiнi анық. Абай бұл сөздi өзi оқыған дiни философиялық кiтптардың бiрiнен алғанда, негiзгi желiсiн бұзбаған, өзi жанынан сөз қосқанмен, кесiмдi пiкiр айтпаған. Мәселенiң шешiмiн оқырманға тастаған. Оқырман бұл сөз туралы әр түрлi пiкiрде болуы ықтимал. Бiрiншiден, Абай қажы, молда, сопы, жомарт, шейiттердi.
сынап, дiндi терiске шығарып отыр деген қорытындыға келуге болады. Себебi, дiндi ұстап тұрғандар осы аталғандар, олар болмаса дiн жойылады. Екiншiден, ақын жалпы дiндi немес қажылықты, молдалықты, сопылықты, жомарттықты, шейiттiктi жоққа шығарып отырған жоқ, ол осылардың iшiндегi тек атақ үшiн iс қылғандары туралы айтқан, яғни дiн тазалығы үшiн күрескен. Үшiншiден - Абайдың қажы, молда, сопы, жомарт, шейiттi қатар атауы ақиқат шындық емес. Қажылыққа әркiмнiң малы жете бермейдi, молдалыққа әркiмнiң зердесi жете бермейдi. Сопы мен молданы мүлдем салыстыруға болмайды. Нағыз сопылар дүниенiң қызығынан безiнушiлер. Олардың мақсаты жұмақтан орын алу емес, Алламен дидарласу ғана. Жомарт болса малын қиюшы жан, тәттi ғұмырын дiн жолына берушi. Дiни кiтаптарды шейiтiктен жомарттықты жақсы айтады. Себебi, жомарттық Алла жолындағы жан. Нағыз жомарт - Алла. Жомарттық жасаған адам Алласының сипатына орай әрекет еткен пенде. Сондықтан жомарт адамды Алла сақтайды. Төртiншiден, Абай сенiм тазалығы туралы айтқан. Жаратқанға жалбарынғанда бас пайданы iздемей, қалтқысыз берiлiп, оның ризалығына бас ию абзал. Мұны Абай нағыз мұсылмандық деп атаған. Абайдың бұл сөзiнен жалпы пәлендей қорытынды жасап, жүйелiк iздеудiң қажетi шамалы. Ол ойына келген жайды баян еткен, ал одан қандай қорытынды жасайсың, ол өз шаруаң. Абай қажы, молда, сопы, жомарт, шейiт туралы осындай мәселелер барын айтқан. Себебi, бұлардағы бәрiн ақын айтқандай болмаса да, шынында осы амалдарды дүние үшiн жасайтындары баршылық. Мұндай жай Абай айтуынша тек адамдарға ғана емес. Алланың өзiне де мәлiм. Сол себептi махшарда құдай тағал оларға жоғарыда айтылғандай сұрау.
қояды екен.
