Otuz Altıncı Söz.
Peygamberimiz bir hadis-i şerifinde şöyle buyurur: “Kimin utanma duygusu yoksa, onun imanı yoktur. Kazaklar arasında da buna benzer bir atasözü vardır: “Utanma duygusu kimde varsa, iman da ondadır. Abay, bu sözleri söyledikten sonra “Ayıp (utanma duygusu) nedir?” diye kendi kendine soru sorar. Abay’ı hakîm olarak nitelendirdik; yani o, her şeyin sebebini araştıran bir kimsedir. Utancın sebebini arayıp onu tahlil etmesine bakılırsa, bu sözü naklî değil, aklî (akliyeye dayanan) sözler arasında değerlendirmek gerekir.
Evet, öyleyse ayıp (utanma duygusu) nedir? Abay, ayıp hakkında şu şekilde düşünür: “Bir ayıp vardır ki cehaletten kaynaklanır. Küçük bir çocuğun konuşmaktan utanması gibi; iyi bir insanın huzuruna çıktığında, ortada hiçbir suçu yokken yalnızca karşılaşıp selamlaşmaktan utanması gibidir. Oysa ne şeriata ne de akla aykırı bir kusur söz konusudur. Buna rağmen cehalet yüzünden içine kapanıp çekingen davranmak, utanılmaması gereken şeyden utanmak; ahmaklık ve kötülüktür.
Cahillikten kaynaklanan utanma, insanın dar kafalılığının bir sonucudur. Aklı dar, düşüncesiz ve duygusuz insan, Abay’ın ifadesiyle, utanılmayacak şeyden utanan kötü insandır. Tembellik, korkaklık, gayretsizlik ve sorumsuzluk gibi davranışlar cehaleti meydana getiren unsurlardır. Ayıbın da kendi içinde bir ayıbı vardır. Abay’ın sözünü ettiği cahillikten doğan utanmanın imanla hiçbir ilgisi yoktur; aksine bu iki kavram birbirine zıttır. Abay, imanla ilişkili olan gerçek utanma kavramını ayrıca açıklar. Ona göre bu tür utanma duygusunun iki türü vardır. Birincisi şudur: Kişinin kendisinde bulunmayan bir kusuru başkasında gördüğünde utanmasıdır. Çünkü bu durumda insan, ayıp olan davranışı sergileyen kişiye karşı içten bir acıma ve merhamet hisseder. Başkaları adına utanabilmek, gerçek insanlıktır. Utanma, yalnızca insanoğluna özgü asil bir duygudur. Utanılacak davranışlar her insanda bulunabilir; ancak kişi, bu davranışları başkalarında gördüğünde onların ne kadar kötü olduğunu idrak ederek kendisini bu tür hareketlerden arındırabilmelidir. İşte buna ibret almak denir.
Gerçek ayıbın ikinci türünü ise Abay şöyle açıklar: Ayıp; şeriata, akla ve insanın kişiliğine aykırı olan, insanlığa zarar veren davranışlardır. Böyle durumlarda kişi hata yapar, nefsine ve kendine zulmeder. Bu tür utandırıcı davranışı başkaları görmese bile, kişi kendisi bildiği için vicdan azabı çeker; yüzüne bakacak hâli kalmaz, insan içine çıkamaz. Bu kişiler zamanla ne uyuyabilir ne de rahatça yemek yiyebilir; hatta aralarında intihara sürüklenenler bile olur. Ayıp, insanın bünyesinde var olan insanlık duygusunun göstergesidir; eksikliklerini fark edip onları yok etmeye yönelmektir. Bu nedenle, hatasını anlayan ve gerçekten utanan kişileri affetmek gerekir.
Abay, gerçek ayıbın anlamını bu şekilde açıklar. Gerçekten utanan kişiyi ancak vicdan sahibi olanlar anlayabilir ve affedebilir. Oysa Abay’ın karşılaştığı bazı kimseler, utanmak bir yana, yüzleri bile kızarmayan insanlardır. Böyle kimseleri imanlı saymak mümkün değildir. Abay, iman ile ayıbı birlikte ele alır; çünkü iman, yalnızca dinî bir terim değil, aynı zamanda insanlığın ölçüsüdür. İmanın özü insanlıktır. Bu anlayış, Abay hümanizminin en önemli ilkelerinden biridir. 📚
📚 Kelime Açıklamaları
Ayıp: Toplumun ve dinî-ahlâkî değerlerin yanlış, yakışıksız veya kabul edilemez gördüğü davranışlardır.
Naklî söz: Naklî söz, doğruluğunu aktarım yoluyla kazanır; sorgulamadan kabul edilmesi yaygındır.
Aklî söz: İnsanın akıl, mantık ve düşünme yetisi ile ulaştığı söz ve bilgilerdir. Aklî söz, delile ve muhakemeye dayanır; sorgulanabilir ve tartışılabilir niteliktedir.
Ahmaklık: Bilgi eksikliğinden ziyade, aklı kullanmamak, düşünmemek ve ibret almamak hâlidir.
Dar kafalı: Olaylara tek yönlü bakan, farklı düşünce ve görüşlere kapalı olan kişi için kullanılan bir ifadedir. Dar kafalılık, idrak zayıflığı ve hoşgörü eksikliği ile ilişkilendirilir.
İbret almak: Başkalarının veya kendi yaşadığı olaylardan ders çıkararak bilinçlenmek demektir. İbret almak, insanın aynı hataları tekrar etmemesini ve ahlâkî olgunluğa ulaşmasını sağlar.
Hümanizm: İnsanı merkeze alan, insan onurunu, aklını ve değerini yücelten düşünce akımıdır.
“AŞK, KALBIN INANCIDIR” (“AŞK KALBİN İMANIDIR”)
Отыз алтыншы сөз.
Пайғамбарымыз хадис шарифiнде: кiмнiң ұяты жоқ болса, оның иманы жоқ деп айтылған екен. Қазақта да мақал бар. “Ұят кiмде болса, иман сонда”. Абай осы сөздердi айта келiп ұят өзi қандай нәрсе деп өзiне - өзi сауал қояды. Абайды хакiм дедiк, ол дегенiмiз әр нәрсенiң себебiн iздеушi. Ұяттың себебiн iздеп, оған талдау жасағанға қарағанда бұл сөздi бiз нақлия емес ғақлияға жатқызамыз. Иә, сонымен ұят деген не? Абай ұят туралы былайша ой толғайды: “Бiр ұят бар - надандықтың ұяты: жас бала сөз айтудан ұялған секiлдi, жақсы адамның алдында жазықсыз-ақ әншейiн барып жолығысудан ұялған секiлдi. Не шариғатқа терiс, не ақылға терiс жазығы жоқ болса да, надандықтан бойын керiстендiрiп, шешiлмегендiк қылып, ұялмас нәрседен ұялу - ақымақтық, жамандық”. Надандықтың ұяты адамның ақыл, өрiсi, ой - сезiмiне қатысты ма деп ойлаймын. Ақылы қысқа, сезiмi тар, ойы таяз жан Абай айтқандай ұялмас нәрседен ұялатын жаман адам. Ұяттың мәнi беттi басып, болмашы нәрсеге қысылу емес, өмiрде өз орныңды тауып, белсендi ғұмыр кешiп, айтар сөзiңдi жасқанбай айтып, артынан өзiңнiң ұрпағың өкiнбейтiн iстер жасау. Жалқаулық, жалтақтық, қорқақтық, жiгерсiздiк, жауапсыздық сияқты қылықтар надандықтың ұятын құратын нәрселер. Сондықтан ұят жоқ болса иман жоқ деген пайғамбарымыз өсиетiн “ұят кiмде болса, иман сонда” деген мақалмен қабылдай отырып, ұят деген тек жатымды нәрсе деп айтуға болмайды. Ұяттың да ұяты бар. Абай айтқан надандықтың.
ұяты мен иманның еш қатысы жоқ. Керiсiнше бiрiне - бiрi қарсы ұғымдар. Иманға қатысыты Абай шын ұят деген ұғымды ұсынған. Абай айтуынша. “Мұндай ұят екі түрлi болады”. Бiреуi - ондай қылық өзiңнен шықпай-ақ, бiр бөтен адамнан шыққанын көргенде сен ұялып кетесiң. Мұның себебi, сол ұят iстi қылған кiсi есiркегендiктен болған”. Өзге адам үшiн ұяла білу нағыз адамшылық. Демек, ұяттың негiзiнде адамшылық жатыр. Ұят тек адам баласына тән асыл қасиет. Өзгенiң өрескел қылығына ұялу деген сөз, яғни ондай қылықты ұялушы жанның мүлдем қабылдамай терiстенуінде, ондай жат қылықтың өз бойынан аласталынуында. Адам бойында ұят келтiретiн қылықтың болуы да ықтимал. Бiрақ сол қылықты өзге бiреу жасағанда соншама тұрпайы көрiнгенi арқылы, адам өзiн - өзi танып, сол жат қылықтан арылуға әрекет етедi. Мұны ғибрат дейдi. Шын ұяттың екiншi түрi туралы ақын ойын одан әрi мына тұрғыда сабақтастырады: “. Ұят, шариғатқа терiс, я ақылға, я абиұрлы бойға терiс, …я адамшылыққа кесел қылық, яки нәпсiге ерiп ғапылдықтан өз бойыңнан шыққандығынан болады. Мұндай ұят қылық қылғандығыңды бөтен кiсi бiлмесе де, өз ақылың өз нысабың өзiңдi сөккен соң, iштен ұят келiп, өзiне жаза тарттырады. Кiрерге жер таба алмай, бiр түрлi қысымға түсесiң. Мұндай ұяты күштi адамдар ұйқыдан, тамақтан қалатұғыны да бар, хатта өзiн - өзi өлтiретұғын кiсiлер де болады. Ұят деген адамның өз бойындағы адамшылығы, иттiгіңді iшiңнен өз мойныңа салып, сөгiп қылған қысымның аты… Мұндай қылыққа жетiп ұялған адамға өкпесi бар кiсi кешпесе, яки оның үстiне тағы аямай өртендiрiп сөз айтқан кiсiнiң өзiнiң де адамшылығы жоқ десе болар”. Шын ұят дегеннiң осылайша мән - мағынасын ойшыл Абай ашып берген. Сонымен бiрге ұялған жанның күйзелiсiн.
түсiнiп оған кешiрiмдi болудың өзiн ұяты бар адам ұғынады деген ой айтқан. Шын ұялған жанды ұяты бар ғана түсiне алады, ал мен өзiм көрiп жүрген кiсiлерiм ұялмақ түгiл қызармайды деген ой айтқан. Демек, олардың бойында иманы бар деп айтуға қалайша болады. Абай иман мен ұятты бiрге қарастырып, бұл мәнде иман дегенiмiз тек дiни түсiнiктен гөрi адамшылықтың өлшемi ретiнде қабылданады. Иманның негiзi - адамшылық. Бұл Абайдың гуманизмiнiң басты қағидаларының бiрi.
