Hakim Abay

Bu sözünde Abay, 23 vecize dile getirmiştir. Bu vecizelerin büyük bir kısmı, atasözü niteliği taşımaktadır. Söz konusu ifadeler, insanın ahlâkî tutumunu, toplumsal ilişkilerini ve bireysel sorumluluğunu kısa fakat derin anlamlar içeren cümlelerle ortaya koyar. Örneğin:

Gönüldeki güzel düşünce dile döküldüğünde görkemini yitirir.

Sadece babasının çocuğu olana ‘düşman’ denir; insanlığın çocuğu olan ise kardeştir.

Yiğit, çok istese bile aza razı olur; bencil ise az istese de kendisine çok verilse dahi memnun olmaz.

Kendi menfaati için çalışan, otlayan hayvandan farksızdır; insanlık için çalışan ise Tanrı’nın sevdiği kul olur.

Zenginliğiyle ün kazanmış bir padişahtansa, aklıyla ün kazanmış bir fakir daha değerlidir; sakalını satan bir ihtiyardansa, emeğini satan bir çocuk daha üstündür.

Tokluk, dilencinin şeytanıdır.

Kötü dost gölge gibidir: Açık havada ondan kurtulamazsın, bulutlu havada ise onu bulamazsın.

Dostu olmayanla sırrını paylaş, dostu çok olana ise saygı göster.

Kaygısızdan sakın, kaygılı olana yardım et.

Gayretsiz öfke dul kalır; geçici aşk dul kalır; öğrencisi olmayan âlim de dul kalır.

Atasözleri, düşüncenin önemli kaynaklarından biridir. İnsan, düşüncelerini çoğu zaman atasözlerine dayanarak ifade eder. Atasözleri, asırlar boyunca süzülerek ve elekten geçerek hem kalıcılık hem de aksiyomatik bir anlam kazanmıştır. Bu yönüyle onlar, bireysel tecrübenin ötesinde kolektif bilinci yansıtır.

Abay, bu sözünde gönlündeki güzel düşünceleri atasözü mahiyetinde dile getirmiştir. Nitekim yukarıda yer verilen vecizelerin büyük bir kısmı, halk arasında gerçekten de atasözleri gibi kullanılmaktadır. Ancak biz, bu atasözlerinin dilimize ve anlayışımıza daha kolay olanlarını tercih ederiz. Örneğin, “Öğrencisi olmayan âlim duldur” sözü günlük dilde sıkça kullanılırken, “Tok dilenci insanın şeytanıdır” ifadesine yeterince önem verilmemektedir. Oysa insanın kendisi tok olduğu hâlde dilencilik yapması; şükür, tövbe, kanaat ve nasip gibi temel ahlâkî değerlerden uzak olduğunu gösterir. Bu tür kimseleri Allah’ın kulu olarak nitelendirmek güçtür. Üstelik bu durum yalnızca Abay devrine özgü olmayıp, günümüzde de karşılaşılabilecek bir olgudur.

Şair, “Kaygısız olandan uzak dur” diyerek dikkat çekici bir ahlâkî uyarıda bulunur. Çünkü kaygısızlık, düşüncesizliğin göstergesidir. Kaygıyı anlamayan kimse, sevinci de gerçek anlamda kavrayamaz. Kaygı ve sevinç ikiz kavramlardır; biri olmadan diğeri var olamaz. İnsanda her iki duygunun da bulunması gerekir, ancak her şeyde olduğu gibi bunların da bir sınırı olmalıdır. Ölçüyü aşan her hâl, Abay’a göre, şeytanî bir nitelik kazanır.

İnsanın yaratılışını derinlemesine irdeleyen Abay, “Geçici aşk duldur” ifadesiyle aşk kavramına dair özgün bir bakış ortaya koyar. Burada şair, âşık olma hâlinden ziyade, âşığın niteliği üzerinde durur. Geçiciliğin olduğu yerde gerçek aşkın varlığından söz edilemez. Ancak aşkı anlamak ve tanımak için, öncelikle yalanın ne olduğunu bilmek gerekir. Çünkü aşk, kalbin bir hâlidir. İnsan Allah’a âşıktır; kız yiğide, çocuk babasına âşıktır. Aşk, aklın ölçüsüyle değil, kalpten doğar. Akıldan değil, histen beslenir. Bu nedenle aşk gerçektir; eğer aşk akla bağlı olsaydı, onun hakikiliği şüpheli olurdu. Histe iman varken, akılda geçicilik söz konusudur.

Halk arasında âlimler için kullanılan “Aklı derya gibidir” deyimi yaygındır. Ancak aklın denize değil, akarsuya benzetilmesi daha isabetlidir. Zira akıl akmadığı, yani yenilenmediği takdirde, akıl olmaktan çıkar; ilimde bu duruma “dogma” denir. Dünkü aklın bugün geçerliliğini yitirmesi doğaldır. Aklın asıl yoldaşı histir. Hissiz akıl, kolsuz bir insana benzer.

Abay, bu sözünde atasözleri aracılığıyla kendi felsefî görüşlerini de dile getirir. Özellikle “çok” kavramı üzerinde durur. Ona göre dünyadaki kötülük, iyilik ve merak, “çok” olarak adlandırdığı halk kitlesinin içinde yer alır. Burada ‘çok’ sözcüğüyle kastedilen, halkın bilinçsiz kalabalığıdır. J.T.) Sokrates’e zehir içiren, İsa’yı dara asan bu “çoktur” diyerek halkın bilinçsiz yönüne dikkat çeker ve bu kitlenin doğru yola yönlendirilmesi gerektiğini vurgular. Şair, halkla ilgili büyük bir meseleyi açıkça ortaya koyar: Çoğunluğun her dediğine inanmanın sonu zarardır. Nitekim Sovyetler Birliği, kendi siyasetini “halkın siyaseti” olarak ilan ederek bir devlet kurmuş, ancak bu düzen uzun ömürlü olmamıştır. Akıl, Allah’ın nurudur ve bu nur topluma değil, bireye verilmiştir. Başında nur bulunan insan, karanlık bir toplumun hayatına aydınlık getirir. Tarih boyunca bu durum hep böyle olmuştur; bu, değişmez bir kanun gibidir.

Abay’ın “Yükselirken senin dileğini halk da diler; yükseldikten sonra ise yalnızca kendin dilersin” sözü, insan–toplum ilişkisini derinlikli biçimde açıklar. İnsan kendi emeğiyle yükselir; başlangıçta halk da ona destek olur. Ancak yüksek bir makama ulaşıldığında farklı dinamikler devreye girer. Bunun bir nedeni, bireyin aklıyla halktan ayrışarak öne çıkmasıdır. Göçün en sonunda gelen kişi, en öndekinin gördüklerini göremez. İkinci neden ise insanlar arasında ortaya çıkan kıskançlıktır. Kıskançlık, ak ve kara gibidir; hem iyi hem kötü yönleri vardır. İyi yönü, yükselen kişinin daha dikkatli ve sorumlu olmasını sağlamasıdır. Kötü yönü ise kıskançlığın kişiye zarar vererek düşünce ufkunu daraltmasıdır.

Bu nedenle Abay’a göre, yükseldikten sonra insan her şeyi kendi gayreti ve aklıyla yönetmeli, başkalarından medet ummamalıdır. Şair, insanlar arasındaki temel ilişkileri bu şekilde açıklamaya çalışmıştır. 📚