Hakim Abay

Abay’ın anlaşılması en güç eserleri arasında en dikkat çekici olanı, Otuz Sekizinci Kara Sözüdür. Bu sözde dile getirilen pek çok düşünceye, onun şiirlerinde ve diğer kara sözlerinde de rastlamak mümkündür. Nitekim “Allah’ın kendisi de hak, sözü de haktır” ve “Allah demek kolaydır (Allah adıyla başlayan işleri kolaylaşır)” dizelerinde işlenen düşünce çizgileri, Kırk Üçüncü ve Kırk Beşinci Kara Sözlerinde de ele alınmıştır. Bu eserlerinde Allah ile insan arasındaki ilişkiye dair görüşler, Otuz Sekizinci Kara Sözde daha açık ve somut bir biçimde ifade edilmiştir. Kara söz”, şiir olmayan; açıklık ve kesinlik gerektiren özel bir türdür ve bu yönüyle felsefî bir traktata yakın durur. Bu nedenle kara sözler estetikten ziyade mantıksal ilkelere dayalıdır. Şairin bu sözünü kısaca ve özlü biçimde aktarabilmek için, onun iletmek istediği temel düşünceyi kavramak gerekir.

Abay, kara sözün temel düşüncesi hakkında şöyle der: “Hayatın kendisi hakikattir. Hayatın olmadığı yerde kemâlât da yoktur. Bu son derece açık bir ifadedir. Bütün meselelerin anahtarı hayattır. Ancak hayat varsa, diğer şeyler hakkında anlamlı ve derinlikli bir söz söylemek mümkündür. Allah ve insan hakkında geliştirilen anlayışlar da hayattan bağımsız değildir; onlara dair hakikatler, doğrudan doğruya hayatla ilişkilidir. Genel olarak ifade etmek gerekirse, “hayat” kavramı varoluşun bütünlüğünü dile getirir. Hayat olduğu içindir ki Allah’a dair bir idrak, insana yönelik bir tefekkür ve insanın insanlığını yansıtabilecek olan sevgi vardır. İşte bundan sonra bu konular etrafında dallanıp budaklanan bilgi ve bilim alanları belirlenmiş; hakikat yolunu gösteren peygamberler, velîler ve hikmet sahipleri hakkında Abay kendi düşüncelerini ortaya koymuştur.

İlk söz, Yüce Allah’ın varlığına ayrılmıştır. Abay’ın anlayışında Allah, varoluşun bizzat adıdır. Nitekim şair, “Çünkü Allah Teâlâ’nın kendisi hakikat yoludur” der. İnsanın ilmi ise, bu hakikatin doğruluğunu bilmek ve ona gönülden yönelmek demektir. Ancak bu, Allah’ın ilmi değildir. Bütün varlıkların hikmetini eksiksiz bilen ilim, Allah’ın ilmidir. İnsan ilmi ise kişiyi Allah’ın ilmine özendirir, ona meylettirir. İşte bu yönelişin kendisi, insan ilmine anlam kazandırır. Fakat bunun için Allah’a aşk gerekir. Çünkü ilim, Allah’ın sıfatlarından biridir; o hakikattir. Bu hakikate duyulan aşk ise insana gerçek anlamda insanlık değeri kazandırır. Abay’a göre ilim yoluna giren kimse, aynı zamanda hakikat yoluna, yani Allah Teâlâ’nın yoluna girmiştir. Buna karşılık, yalnızca mal ve kazanç peşinde koşanlarda Allah’a olan aşk, yani ilim ve bilginin hakikati bulunmaz.

Abay, hakikat hakkındaki düşüncelerine Allah’a iman meselesinden başlar. O şöyle der:

Sen Allah Teâlâ’ya, Allah Teâlâ için mi iman ediyorsun? Sen iman etmesen de Allah Teâlâ’ya hiçbir eksiklik gelmezdi. Buna göre iman, Allah için değil, insan için gereklidir. İman konusu On Üçüncü Söz’de ele alındığından, burada onu ayrıca uzun uzadıya incelemeye gerek yoktur. Bu sözde de imana dair anlayış, temelde On Üçüncü Söz’deki çerçeveyi korur. Ancak Abay’ın, özellikle Otuz Sekizinci Sözünde iman hakkında ortaya koyduğu yeni düşünce şu çizgide gelişir: “Allah Teâlâ’ya benzemek ister miyim diye cehaletle bu sözden ürkme; benzemek, bire bir aynılık anlamında değildir, O’nun yolundan gitmek demektir. Bu, daha önce pek rastlanmayan özgün bir görüştür. Şairin başka eserlerinde ilmin merkezinde yer alan unsur, bu kara sözde doğrudan Allah Teâlâdır. Abay, “Kendini Allah’a benzemeye adamalısın” der. Ey insan, sen Allah’ın kulusun; fakat gerçekten müslüman olarak yaratıldığını kabul ediyorsan, Allah’a benzemeyi kendine görev bil. Kuşkusuz, din görevlileri (imamlar) böyle bir ilkeyi kabul etmezler. Bu noktada Abay, iki açıdan İslâm düşüncesinin geleneksel sınırlarını aşmaktadır: Birincisi, insanın Allah’a benzemesine izin yoktur; çünkü ortada Resûlümüz (s.a.s.) vardır. Benzemek isteniyorsa, ona benzemek esastır. Abay ise bu noktayı yeterince dikkate almamıştır. İkincisi, din anlayışında insanın iradesi sınırlıdır; insan, Allah’ın buyruğuna bağlı bir varlık olarak tasavvur edilir. Abay ise insanın Allah karşısındaki bu bağımlılığını adeta ortadan kaldırır.

O, insanın Allah’a benzemesinden söz ederken, aslında insanın sınırsız gelişimi düşüncesine yönelir. Bu sebeple de Allah’ın sekiz sıfatı üzerinde özellikle durur. Bunlar: Hayy-Hayat (dirilik, canlılık), İlim, Kudret, Basîr (görme), Semî (işitme), İrade (dileme, isteme), Kelâm (söz) ve Tekvîn (var etme) sıfatlarıdır. Abay’a göre: “Bu sekiz sıfat, Allah Teâlâ’daki gibi kemâl derecesinde olmasa da, kullarında da her birinden kendi hâllerince bir pay olacak şekilde yaratılmıştır. Bu sebeple insanın Allah’a benzemesi, şaşılacak bir durum değildir. İşte Abay bu noktada bir kez daha reformcu bir düşünce ortaya koyar. Bu sıfatların bizde zerre kadar bile bulunmasıyla gerçekten müslüman sayılır mıyız? Elbette hayır. Çünkü hiçbir sıfata muhtaç olmayan Allah Teâlâ’dır; muhtaç olan ise biziz. Bu sıfatlar, bize Allah’ı tanımamız için (ma‘rifetullah için) gereklidir. Biz Allah’ı hiçbir zaman bütünüyle bilemeyiz; O’nu ancak bu sekiz sıfatı aracılığıyla, bildirdiği kadarıyla tanıyabiliriz. Hatta bırakınız Allah’ın zatını, O’nun hikmetine (ilâhî bilgeliğine) bile hiçbir hakîmin aklı tam anlamıyla erişemez. Abay bunu şöyle açıklar: “Allah Teâlâ ölçüsüzdür; bizim aklımız ise ölçülüdür. Ölçülü olanla ölçüsüz olan bilinemez. Biz Allah Teâlâ’ya ‘bir’ deriz, ‘vardır’ deriz; fakat O’na ‘bir’ dememiz, ancak aklımızda bir anlam çerçevesi oluşturmak içindir. Yoksa bu ‘birlik’ ifadesi de gerçekte Allah Teâlâ’nın zatına tam anlamıyla uygun düşmez.

Demek ki Allah’ı akılla bütünüyle kavramak mümkün değildir; zira aklımız ve ilmimiz sınırlıdır. Sınırlı bir akıl ile sonsuz hakikati, yani Allah’ı tam anlamıyla tanımlamak imkânsızdır.

Biz Allah için “bir” ve “vardır” dediğimizde, aslında O’nun mahiyetini açıklayan kavramlar ortaya koymuş olmayız; bunlar yalnızca kendi anlayışımıza bir çerçeve kazandırmak için kullandığımız, insan zihninin ürettiği ifadelerdir. Bu bakımdan, Allah’ın “bir” ve “var” oluşunun hakikati, bizim için bütünüyle bilinmez olarak kalmaktadır.

Aynı şekilde Allah Teâlâ’nın sekiz sıfatından herhangi birini diğerlerinden üstün görmek doğru değildir. Çünkü “iradesizlik, Allah Teâlâ’ya yakışmaz. Bununla birlikte, bu sekiz sıfatın dışında Allah Teâlâ’nın şu güzel isimleri de vardır: Rahmân (bağışlayan), Rahîm (merhametli), Gafûr (çok bağışlayıcı), Vedûd (seven), Hafîz (koruyan, muhafaza eden), Nâfi‘ (fayda veren), Vekîl (vekil, güvenilip dayanılan) ve Latîf (lütufkâr, ince ve nazik davranan).

Abay, Allah’ı tanıma yolunda (ma‘rifetullah) iki yönteme başvurur. Bunlardan biri naklî delillerdir; yani daha önce söylenmiş sözlere, aktarılagelen bilgilere dayanan kanıtlar. Diğeri ise aklî delillerdir; düşünce ve akıl yoluyla ulaşılan temellendirmeler. Yukarıda anılan ilâhî isimler hakkında söz etmek, naklî yönteme girer. Aklî yöntem ise akıl ve tefekkür yoluyla Allah’ın kudretini tanımaktır. Bu bağlamda Abay şöyle der: “Aklî delilim şudur: Allah Teâlâ bu âlemi aklın erişemeyeceği bir düzen içinde yaratmış; sonra da varlıkları birbirinden faydalanacak şekilde var etmiştir. Cansız varlıklardan yararlanan canlıları, canlılardan yararlanan akıllı insanı yaratmıştır.

Hayvanlardan mahşerde, yani ahirette sorgu yoktur; demek ki onlar günahsızlar zümresindedir. Hesap, yalnızca akıl sahibi insan için vardır. Abay bunu adalet olarak niteler. Çünkü Allah insanı sevgiyle yaratmış, kâinattaki her şeyi ona boyun eğdirmiş ve ona özel nitelikler bahşetmiştir. Abay bu düşüncesini şöyle açıklar: “İnsanoğlunu kurt, kuş ve diğer hayvanlar gibi yaratmayıp; ona güzel bir suret vermesi, iki ayak üzerinde doğrultup başını yukarı kaldırması, dünyayı gözle idrak edecek şekilde donatması; diğer hayvanlar gibi yiyeceğini başıyla aldırmayıp, iki eli başka hizmetler için elverişli kılması; ağzına götürdüğünü ne yiyip ne içtiğini fark etsin diye koku alma duyusunu vermesi; bunun üzerine iki gözle temizlik ve düzeni ayırt etmesini sağlaması; gözleri zarardan korumak için kaş ve kirpikle donatması; alnındaki terin göze akmaması için kaş yaratması; yüzüne güzellik vermesi; insanların tek başına yapamayacakları işleri birlikte gerçekleştirsinler diye diliyle birbirine söz aktarabilmesini sağlaması - bütün bunlar bir sevginin eseri değil midir? Sana sevgi gösterene senin de sevgi göstermen bir borç değil midir? Öyleyse iman dediğimiz şey, yani Allah’a kulluk etmek, aslında bir borcu ödemektir. İnsan Allah’a daima borçludur. Bunu kavramayanlarda iman da yoktur, akıl da yoktur. Akıllı insanda ise iman vardır.

Peki bu nasıl anlaşılmalıdır? Nice akıllı insanlar başka dinlere, başka ilâhlara yönelmekte ve o inançları savunmaktadır. Abay bu meselenin çözümünü de kendine özgü biçimde açıklar.

Abay’ın iman ederek müslümanlığı kabul eden insandan beklentisi farklıdır. O, müslümanlığı adalet ve sevgi temelinde açıklar. Abay’a göre zulmün olduğu yerde müslümanlıktan söz edilemez. Bu düşüncesini kanıtlamak için hadis-i şeriflerden ve ayetlerden bazı ifadeler aktarır: “Allah’ın verdiklerini tefekkür et”, “Eğer sen Allah’ı seversen, O da seni sever”, “İnsanlara iyiliği emredin, hayırlı işler yapmaya çağırın; çünkü Allah iyiliği yayanları sever”, “İşte onlar Allah’a iman eden ve salih amel işleyen kimselerdir; onların yeri ebedî cennettir. Bu sebeple Abay, adaletten uzak bir din anlayışını iman eksikliği olarak değerlendirir. Allah’ı tanıma konusunda O’nun merhametli, adil ve kudret sahibi olduğunu ayırt ederiz. İnsanda ise ilim, merhamet ve adalet olmak üzere üç temel nitelik vardır (Abay insanın kudreti hakkında ayrıca bir şey söylemez). Bu üç niteliğin insandaki tezahürü çalışkanlık, müslümanlık bilinci ve insanlık değeridir. İyi insanda ayrıca üç başka vasıf daha bulunur: sıdk (doğruluk), kerem (iyilik, cömertlik) ve akıl (hikmet). Abay bunların bütününü “civanmertlik” olarak adlandırır. Bu vasıfların sahipleri ise peygamberler, evliyalar, hakîmler ve kâmil müslümanlardır. Abay bu üç grubun davranışlarını ayrı ayrı ele alır. Peygamberler, Allah’a kulluğu esas alarak insanları din yoluna çağırır ve dünyanın geçici zevklerine değil, ahiret hazırlığına yönelmeyi öğütlerler. Evliyalar, Allah’a olan aşkı telkin eder; nefsi dizginlemeyi ve dünya nimetlerinden uzak durmayı tavsiye ederler. Hakîmler ise dünyanın sağlayacağı faydayı gözetir, insanlara ibret ve öğüt verirler.

Peki, biz kimin sözünü dinlemeli, kimin izinden gitmeliyiz? Abay, bu soruya kendi bakış açısından cevap verir. Şair, dünyadan tamamen el etek çekmeyi ve aşırı zahidliği onaylamaz. Şöyle sorar: “Böyle olursa malı kim koruyacak, düşmana kim karşı duracak, elbiseyi kim dikecek, ekini kim ekecek, Allah’ın kulları için yarattığı nimetleri kim ortaya çıkaracak? Abay somut ve gerçekçi konuşur. Nefsi bütünüyle feda etmek, onun anlayışına göre Allah yolunun özü değildir. Çünkü nefsi, insana özel bir özellik olarak veren de Yaratıcı’dır. Allah’ın verdiği bu nimetten bütünüyle vazgeçmek, ilâhî emre aykırı bir tutum olur. Asıl mesele nefsi tamamen yok saymak değil, onu zamanında dizginleyip doğru biçimde yönlendirmektir. Genel olarak nefsi reddetmek müslümanlık değildir; hatta hayattan ve dünya nimetlerinden kaçmak da müslümanlığa uygun değildir. Malı Allah, insanın ihtiyacı için yaratmıştır; öyleyse onu korumak, çoğaltmak ve faydaya dönüştürmek de ilâhî iradeye hizmettir. Dünya işleri göz ardı edilirse toplum düzeni bozulur, insanlar güçsüz düşer ve kötülüğe açık hâle gelir. İşte bu yüzden Abay: “Hayatın kendisi hakikattir.” der.

Abay, evliyaların hepsinin dünyayı terk etmediğini de özellikle belirtir ve buna İslâm dünyasından örnekler verir. Bununla birlikte, onun ilgisi peygamberler ve evliyalardan ziyade hakîmlere yönelir: “Eğer doğru yolu şaşmadan arayan hakîmler olmasaydı, dünya harap olurdu… Onların işlerinin çoğu dünya işidir; fakat bu hakîmlerin yaptıkları, yaydıkları ve söyledikleri şeyler, ‘ed-dünyâ mezra‘atü’l-âhire’ (dünya ahiretin tarlasıdır) sözünde ifade edildiği gibi, ahiret için bir ekin hükmündedir.

Hakîmleri peygamberler ve evliyalardan üstün görmek ise dinî açıdan kabul edilemez; zira “Allah birdir, peygamber haktır” ilkesine böyle bir anlayış sığmaz. Üstelik hakîmlerin inançları farklı olabilir. Bu noktada insan ister istemez derin bir düşünceye dalar: Acaba bu hakîmler tek bir din ve tek bir inanç etrafında birleşebilirler mi? Meselâ Abay’ı bir hakîm olarak kabul edersek, onun geleneksel anlamdaki müslümanlığı hakkında tereddüt doğabilir. Oysa Abay kendisini müslüman olarak görür ve buna dair çeşitli deliller ileri sürer. Bunlardan ilki, On Üçüncü Kara Sözde “yakînî iman” meselesinin ele alınmış olmasıdır. Âlimlerin tasnifine göre, aktarıma dayalı iman, taklidî imandır; yani bu, önceki kaynakların naklî delilleriyle Allah’a inanmayı ifade eder. Hakîmlerin aklî delilleriyle ulaşılan iman ise yakînî iman olarak adlandırılır. Yakînî iman, Allah’a derin bir kavrayışla inanmak demektir. Abay, “âlim” ile “hakîm”i birbirinden ayırır ve şöyle der:

Her âlim hakîm değildir; fakat her hakîm âlimdir.

Abay’a göre âlim, zâhirî ilimlerle meşgul olan, aktarılan bilgileri naklî olarak ifade eden kimsedir. Bu alanlarda yetkinleşenler âlim adını alır. Âlim, dünyayı tanır, bilir ve onun hakkında konuşur; fakat söyledikleri çoğunlukla nakle dayanır. Hakîm ise bundan farklıdır. Abay’a göre Allah dünyada hiçbir şeyi sebepsiz yaratmamıştır. Bu sebeple o, “Her işin sebebini arayanlara hakîm adını vermişlerdir.” der.

İşte hakîmin, âlimden de, peygamberden de, evliyadan de ayrıldığı nokta budur: Hakîm, yaptığı her işin mahiyetini ve sebebini araştıran kimsedir. Ancak onlar da her şeyin sırrını bütünüyle kavrayamazlar; çünkü bu sır, nihayetinde Allah’ın sırrıdır. Bu durum, Abay’ın İslâm hakkındaki görüşlerinin ayrıca ele alınmasını gerekli kılar. Aslında şair, “Müslümanlık” kavramına kendine özgü bir anlam yüklemiştir. Onun müslümanlık anlayışı, ortodoks İslâm yorumuyla bütünüyle örtüşmez. Zira sebep aramak, geleneksel anlayışta insanı sarsabilir; klasik dinî düşüncede esas olan, Allah’a inanmak ve fazla sorgulamaya girmemektir. Oysa Abay, bizzat iman etmenin kendisinde bile sebep arayışını sürdürür.

İkinci olarak Abay, müslümanlığın şu ölçüsünü dile getirir: “…Dinde rehberimiz, Allah’ın elçisi olan Peygamberimizin hadis-i şerifidir: Hayru’n-nâs men yenfe‘u’n-nâs (İnsanların en hayırlısı, insanlara faydalı olandır). Abay, işte bu nitelikteki kişiyi hakîm olarak adlandırır. Buna göre gerçek anlamda “kâmil müslümanlar”, hakîmlerdir. Peki bu kimselerin dini nasıl adlandırılmalıdır? İşte bu soru, günümüze kadar kesin bir cevap bulamamıştır. Herkes kendi dinine bağlıdır; insanlar birbirlerinden hem içten hem dıştan hoşnutsuzdur ve her biri üstünlük iddiasındadır. O hâlde insana gerçekten iyilik getiren din hangisidir? Abay, din anlayışında bir yenilenme gerektiğini savunur. Çünkü o da bir hakîmdir; yani sebep arayan, sorgulayan bir düşünürdür. Başkasının sözüyle yetinen biri değildir; bizzat araştıran, ayıklayan ve sonunda aklıyla hükme varan bir bilgedir. Peygamberler ve evliyalar hakkında söz ederken de onları asla bütünüyle reddetmez; aksine, onların değerini teslim ederek farklı bir yorum geliştirir.

Allah ile insan arasındaki elçiler olan nebilerin ve can ile beden temizliğini esas alan evliyaların önemi büyüktür. Onlar olmasaydı, dünya zevkleri insanı kolayca hayvani bir seviyeye düşürebilirdi. Abay, “Dünyanın güzelliği akla bir nur gibi ışık verir; fakat dünya zevki insanı doğru yoldan da uzaklaştırabilir” der. İnsanlar birbirinden farklıdır; ancak Abay özellikle “bu farklılığı öne çıkarmaya çalışmaktan sakının” diye uyarır. Çünkü insan farklı olmak isterken övünmeye başlar, bu da insanlar arasında kıskançlığa yol açar. Elbette kendini geliştirmek için çaba göstermek kötü değildir; fakat bunu övünç kaynağı hâline getirip insanın kendisini boş yere yıpratması, cehaletin bir tezahürüdür.

Abay, bu sözün sonunda ahlâkî meselelere yönelir ve kendi ifadesiyle naklî öğütler verir. Meselâ insanoğlunu aşağıya çeken üç temel unsurun bulunduğunu söyler: cehalet, tembellik ve zulüm. Bunları ayrıntılı biçimde açıklar. Bunlar bilimsel anlamda yeni tezler değil, daha çok ibret verici öğütlerdir. Örneğin tembellik hakkında şu son derece anlamlı tanımı yapar:

Tembellik, dünyadaki bütün işlerin düşmanıdır. Gayretsizlik, iradesizlik, utanmazlık ve yoksulluk hep ondan doğar.

Sözün sonunda tekrar ibret temasına dönülür. Burada aklî tartışmalardan ziyade, ders vermeye yönelik naklî ifadeler yer alır. Abay bunun farkındadır ve sözünü şu cümleyle tamamlar:

Peki, bu sözden ibret aldık mı? 📚