Kırkıncı Söz.
Abay, “Size soracağım sorular var” diyerek yirmi bir soru yöneltmiştir. Bu soruların her birini tek tek ele almak anlatımı gereksiz yere uzatacaktır. Bu nedenle burada asıl incelenmesi gereken husus, Abay’ın bu soruları okuyucuya hangi maksatla yönelttiğidir. Zira soru sormak ayrı, verilen soruya cevap vermek ayrıdır; bu ikisi, öğrenme yöntemlerinin temel unsurlarından biridir.
Abay sorularını sormuş, ancak doğrudan cevaplarını vermemiştir. Bu tutum, düşündürmeye dayalı bir öğretme yöntemidir. Çünkü kimi zaman cevaplardan ziyade, sorunun kendisi daha derin ve daha anlamlı olabilir. Bunun birkaç temel nedeni vardır.
Birincisi, insan bilmediğini öğrenmek istediğinde soru sorar. Bu anlamda soru, öğrenmenin en temel yollarından biridir. Küçük çocuk da hayata, merak ederek ve sorular sorarak adım atar. Soru, öğrenme arzusunun ifadesidir; sorunun anlamını kavrayamamak ise cehaletin göstergesidir. Soru, yaşam deneyiminin bir sonucudur; dolayısıyla soru sormak, yaşam bilgisinin başlangıcıdır.
İkincisi, soru bazen denemek amacıyla sorulur. Bu durumda soruyu soran kişi cevabı bilmektedir. Bu yöntem, eğitim ve terbiye süreçlerinde son derece önemlidir; öğretmen ile öğrenci, ebeveyn ile çocuk arasındaki ilişkide sıkça kullanılır.
Üçüncüsü ise cevabı zorunlu olmayan sorulardır. Bu tür soruların anlamı farklıdır. Buna örnek olarak âlimler arasındaki sohbetler gösterilebilir. Rivayete göre, bir gün bilginler meclisinde Töle Bi, toplantıya katılanlara bilmece niteliğinde şu soruyu yöneltmiştir:
Bir, iki, üç, dört, beş, altı, yedi, sekiz, dokuz, on. Toplantıdakiler bu soruyu çözemeyince, Kaz Sedalı Kazbek Bi söz alarak şu şekilde açıklamıştır:
Bir: Birliği olmayan halk kötüdür.
İki: İnatçı yiğit kötüdür.
Üç: Her şeyden ürken at kötüdür.
Dört: Döşeğinden kaçan genç kötüdür (Sorumluluktan kaçan bir genç olgun sayılmaz).
Beş: İleri atılan düşman kötüdür.
Altı: Dermanı bulunmayan dert kötüdür.
Yedi: Genç yaşta dul kalan gelin (in kaderi) kötüdür.
Sekiz: Geçmeyen kaygı kötüdür.
Dokuz: Ölümden sonra yapılan sevinçli düğün (uygun görülmez) kötüdür.
On: Yaşlılığın çaresi yoktur.
Böylece Kaz Sedalı Kazbek Bi, Töle Bi’nin bilmece tarzındaki sorularını çözmüştür. Elbette başkaları da farklı cevaplar verebilirdi. Burada önemli olan, Töle Bi’nin zihnindeki cevabı aynen bulmak değil; söylenen sözün delillerle kabul ettirilmesidir. Nitekim bilginler, cevap veren kişiye serbestlik tanımış ve delillendirilmiş sözlere önem vermişlerdir.
Abay’ın sorularına da kesin ve tek bir cevap yoktur. Buradaki mesele, Abay’ın zihnindekini birebir yakalamak değil; verilen cevabın onun tarafından makul ve gerekçeli bulunmasıdır. Bu nedenle bu sorulara cevap vermekten ziyade, delil sunmak daha yerinde olur. Delil, çoğu zaman cevabın yerini tutar. Kazaklar bu durumu “Atalı sözle ancak arsız tartışır” sözüyle ifade ederler. Atalı söz” ise, soruya verilen delilli cevap anlamına gelir.
Kazak kültüründe cevap, çoğu zaman sorudan daha kısadır. Halk arasında buna “bir ağız söz” denir ve bu tür sözlerin toplum hayatında büyük bir önemi vardır.
Abay’ın sorularına, zamana ve koşullara bağlı olarak çeşitli cevaplar verilebilir; ancak bunların tam ve kesin bir karşılığı yoktur. Çünkü soru, aynı zamanda felsefî bir kavramdır. Kazak kültüründe “soru” ve “sormak” kavramları ayrı ayrı değerlendirilir: İlki insana, ikincisi ise Tanrı’ya atfedilir. İnsanın insana soru sorması dünyayı tanımaya yöneliktir; Tanrı’nın kuluna soru yöneltmesi ise onun insanlığını ve ahlaki durumunu sınamak içindir. Abay, sorularını insanların davranışlarını esas alarak sormuştur. Bu soruların değeri, verilen cevaplardan çok, sunulan delillerle kazandıkları anlamda yatmaktadır. 📚
📚 Kelime Açıklamaları
Bilmece (Edebî Tür): Bilmece, anlamı doğrudan verilmeyen; ipuçları, benzetmeler ve örtük anlatım yoluyla çözülmesi beklenen sözlü edebiyat türlerinden biridir. Dinleyeni veya okuyucuyu düşünmeye sevk eder ve zihinsel yetkinliği geliştirmeyi amaçlar.
Atalı söz: Toplumsal deneyim ve birikime dayanan; genellikle kısa, özlü ve delil niteliği taşıyan ifadelerdir. Atalı sözler, bir düşünceyi gerekçesiyle birlikte kabul ettirmeyi amaçlayan, yol gösterici sözlerdir.
İDARE VE ZENGİNLİK
Қырқыншы сөз.
Абай сендерден бiр сұрайын деп жүрген iсiм бар деп, қатарынан жиырма бiр сұрақ қойған. Бұлардың бас - басына тоқталып жатсақ көп сөз болмақ. Сондықтан айтарымыз Абайдың осы оқырманға арнап сұрақ қоюдағы мақсаты туралы. Сұрақ қою бар, оған жауап беру бар. Бұл танымның бiр тәсiлi. Абай сұрақтар қойған, бiрақ жауап бермеген. Бұл да құптарлық ойлау дәстүрi. Өйткенi, кей - кейде жауапқа қарағанда сұрақтың мағынасы басым болуы таңқаларлық iс емес. Оның бiрнеше себептерi бар. Бiрiншiден, сұрақ қою бiлмегендi бiлуге тырсушылықтан қойылады. Демек, сұрақ бiлмектiң белгiсi. Жас бала да өмiртанымын сұрақтан бастайды. Сұрақ деген танымға ынтықтық. Сұрақтың мәнiсiн ұқпаған бiлiмсiздiк. Сұрақ өмiрдiң өзiнен туады, сұрақ беру өмiратанудың басы. Екiншiден, сұрақ сынақ үшiн қолданылады. Бұл жағдайда сұрақ қоюшы берiлер жауаптың бағыт - бағдырын бiледi. Бiлiп тұрып сұрақ қоюшылық оқу, тәрбие iсiндегi қажеттiлiк. Ол шәкiрт пен ұстаз, ата-анамен бала арасында болатын жай. Бұл арнайы мақсатқа орай жасалатын тәртiп. Үшiншiден, нақты жауапты қажет етпейтiн сұрақ болады. Бұл сұрақтың мәнiсi ерекше. Оған мысалға билер шығармашылығы айғақ. Ел аузында Төле би елдiң игi жақсылар жиналған бiр мәжiлiсте жұмбақтап: бiр, екi, үш, төрт, бес, алты, жетi, сегiз, тоғыз, он деген екен. Отырғандардың еш қайсысы бұл жұмбақты шеше алмаған соң, жұмбақты шешуге Қаз дауысты Қазыбек рұхсат сұрапты. Сонда Қазыбек бидiң шешiмi:.
- Бiр дегенiмiз - бiрлiгі кеткен ел жаман. - Екi дегенiмiз - егесiп өткен ер жаман. - Үш дегенiмiз - үш бұтақты шiдерден шошынған ат жаман. Төрт дегенiмiз - төсектен безген жас жаман. Бес дегенiмiз - белсенiп шапқан жау жаман. Алты дегенiмiз - асқынып кеткен дерт жаман. Жетi дегенiмiз - жас келiншек жесiр қалса, сол жаман. Сегiз дегенiмiз - серпiлмеген қайғы жаман. Тоғыз дегенiмiз - торқалы той, топырақты өлiмде бас көрсетпесе, сол жаман. Он дегенiмiз - оңалмас кәрiлiкке дауа болмас деген екен Қаз дауысты Қазыбек Төле бидiң жұмбақтап айтқандарын Қаз дауысты Қазыбек би осылайша шешiп бердi. Өзге би мүмкiн өзгеше айтар ма едi. Демек, жауап беру, жұмбақты шешу мiндеттi түрде Төле бидiң ойындағысын табу емес, дәлелдi сөзбен оның ойынан шығу. Бұл екеуi бiр нәрсе емес. Билер көбiнесе жауап беретiн адамға еркiндiк беретiп, дәлелдi жауапқа тоқталып отырған. Абайдың сұрақтарына да дәл жауап жоқ, мәселе Абайдың ойындағысын табу емес, оның ойынан шығуда. Бұл сұрақтарға нақтылы жауаптан гөрi қарсы дәлелдер келтiрген дұрыс. Дәлелдер жауап орнына жүредi. Мұндай сұрақтарға дәлел - жауаптар да жеткiлiктi. Әңгiме жауап берушiнiң қиыннан дәлел табуында. Сондықтан қазақ осындай жағдайларды “Аталы сөзге, арсыз таласады”- деген. “Аталы сөз”- деп отырғанымыз қойылған сауалға берiлген дәлелдi жауап. Қазақта көбiнесе сұрақтан жауаптың қысқа болатын тұстары көп. Содан барып халықта “бiр ауыз сөз” деген ұғым пайда болған. Қалың жұрт аталы бiр ауыз сөзге тоқтаған. Абайдың қалған сауалдарына жағдайға байланысты, заман.
түсiнiгiне орай әр қилы жауап қайтаруға болады, бiрақ жалпы сұраққа толық жауап қайтарылуы мүмкiн емес. Қандай болмасын жауап бағыт - бағдарды белгiлейдi. Ал, сұраққа толық жауап берiп, сұрақ мәнi сарқылса, ол нағыз сұрақ болып есептелмес едi. Сұрақ деген философиялық ұғым. Қазақ санасында “сұрақ” деген бар да, “сұрау” деген бар. Соңғысын қоюшы Алла, алғашқысын қоюшы адам. Адамның адамға сұрақ қоюы болмысты, ғаламда танудың басты шарты. Алланың адамға сауал қоюының мәнi пендесiнiң адамшылығын тексеруi. Абай сұрақты адамдар қылығына орай қойған. Адам болмысы мен санасындағы қайшылықтарды, қарама -қарсы қылықтарды ашып берген. Бұл сұрақтардың мәнi берiлетiн жауап - дәлелдермен құнды.
