Hakim Abay

Abay’a göre Kazakların kötülüğe daha yatkın hâle gelmesinin başlıca sebebi çalışmamalarıdır. İşsizlik, insanı zamanla yanlış yollara sürükler. Abay bu gerçeği şiirlerinde de dile getirir. Ona göre insanlar toprağa ekin ekse ya da ticaretle uğraşsa, boş vakitleri kalmaz; hayatlarını daha faydalı işlerle doldururlardı. Ancak Kazaklarda bu ikisinden hiçbiri yoktur. Mal zenginin, can Allah’ın” sözünü kendine kalkan yaparak köy köy dolaşıp hazır rızık peşinde koşan insanları gören Abay, bu tutumu sert biçimde eleştirir.

İnsan çoğu zaman isteyerek kötü olmaz. İçinde yaşadığı çevre, toplum ve zaman, insanın karakterini ve yönelişini belirler. Bu yüzden işsizlik yalnızca bireysel bir sorun değil, aynı zamanda derin bir toplumsal problemdir.

Abay’ın yaşadığı dönemde Kazak toplumu büyük bir karmaşa içindeydi. Eskiden “Düşman nerede?” diyerek at sırtında gün geçiren halk, Rusya’ya tamamen bağımlı hâle geldikten sonra ülkeyi ve köyü koruma görevinden de uzaklaştırılmıştı. Halk bütünüyle barışçı bir yaşama yönelmişti. Ancak bu barış, beraberinde yeni bir sorunu getirmiştir: işsizlik.

Atadan kalma meslek hayvancılıktır. Önceleri bu işi daha çok hizmetçiler ve çocuklar yaparken, zamanla herkes bu işle meşgul olmaya başlamış ve köylerde gerçek anlamda iş alanı daralmıştı. Özellikle gençlerin yapacak işi kalmamıştı. Ekin ekmek istemezler, ticaret için ise yeterli imkân bulamazlar; böylece amaçsızca dolaşırlar. Elbette o dönemde Kazaklar arasında tarımla ve ticaretle uğraşanlar da vardı; fakat çoğunluk onları desteklemedi. Bu yüzden şair, “İşe yararım diyen Kazak bile elindeki az çok varlığını bir başkasına bırakıp, “bakıver, gözetiver” diyerek kendini serbest bırakıyor; söz peşine düşüyor, yemek peşine düşüyor, köy köy gezmeye koyuluyor” diyerek Kazakların işsizliğine üzülür.

Bu durumda övgünün yeni bir türü ortaya çıkmıştır: fayda. Eskiden insanlar aklı, zenginliği ve vicdanı överken, artık halk arasındaki “uyanıklar” için aldatmak ve söz taşımak birer övgü vesilesi hâline gelmiştir. Şair, hiçbir zorluk çekmeden, ter dökmeden çalışan; kolay yoldan geçinmeye alışmış olan saf zenginleri şöyle eleştirir: “Onları “Yeter ki buyurun, sizin için ateşe bile girmeye hazırım” diye pohpohlayıp kandıranlar vardır. Kendileri ne iş yapar ne de malına bakarlar; ama onların sayesinde giyimini kuşamını tamamlar, iyi bir ata biner ve toplum içinde saygın bir yere sahipmiş gibi yaşamaya devam ederler. Abay bu durumu sert bir dille eleştirir ve alaya alır.

Ne yazık ki zavallı zenginler, uyanıkların bu kötü davranışlarına çoğu zaman fazla önem vermezler. Bunun da kendince bir sebebi vardır. Zengin olduktan sonra insan tek başına karar vermekte zorlanır. Gazetesi, radyosu, telefonu olmayan bu kişiler, modern hayatın nasıl yaşandığını merak eder; “Nerede, nasıl davranılır?” sorusunun cevabını ararlar. İşte bu noktada onlara yol gösterenler, çoğu zaman kurnaz ve çıkarcı kimseler olur.

Bu durumu fark edip düzeltecek bir hükümet de yoktur. Aksine, Kazakların ahlaki yönden zayıflaması bazı idarecilerin işine gelir. İnsanlar birbirine kızıp anlaşmazlığa düştükçe, adalet aramak için Rus yöneticilerine başvurdukça halkı yönetmek daha da kolaylaşır. Bu, sömürgeci politikanın eski ama etkili yöntemlerinden biridir. Çünkü onların amacı, halk arasında sürekli bir çatışma ortamı oluşturmaktır.

Adaleti “Ak Çar’dan (Rus Çarı)” ve onun memurlarından arayıp durmayı bir alışkanlık, hatta bir geçim yolu hâline getirmek, Abay’ın yaşadığı dönemde Kazakların en ağır ve en utanç verici kötülüklerinden biriydi. Abay bu kötülüğün sebebini “Kazaklarda iş yapma, çalışma imkanının olmaması” olarak açıklar. Şüphesiz burada işsizliğin iki yönü olduğunu belirtmek gerekir. Birincisi, gerçekten çalışma imkanının olmaması; yani iş gücünün iş alanlarından fazla olmasıdır. Bu durum yalnızca Kazak toplumunda değil, gelişmiş ülkelerde bile görülen doğal bir olgudur. İkincisi ise, mevcut işleri yapmaktan kaçınmaktan doğan işsizliktir. Abay’ın sözlerinde her iki durum da yer alır. Ancak o, özellikle ikinci tür işsizlik üzerinde daha fazla durur. 📚