Hakim Abay

İnsan, can ve bedenden oluşur; bu, Abay’dan önceki zamanlardan beri bilinen bir gerçektir. Şair, bu ikisinin arasında yer alan doğuştan gelen (cibillî) ve sonradan kazanılan (kesbî) güçler üzerinde durur. İnsanın doğal, biyolojik ihtiyaçlarını karşılamasıyla birlikte öğrenme merakını da şair doğuştan gelen bir güç olarak görür. Akıl ve bilim ise kesbî güce aittir. Ancak cibillî ve kesbî güçler, beş duyu aracılığıyla dış dünyadan gelen etkileri zihne taşıdıklarında birbirleriyle birleşirler. Bu noktada asıl belirleyici olan, doğuştan gelen güçtür.

Abay, doğuştan gelen güce “can kuvveti” der. Bu kuvvet başlangıçta mevcut olsa da insan büyüdükçe gelişmesi gerekir. Ancak bu güce gereken önem verilmezse, tamamen yok olmasa bile zamanla hiçbir işe yaramaz hâle gelebilir. Böyle durumlarda Kazaklar arasında söylenen sözler hazırdır: “Allah Teâlâ akıl vermedikten sonra biz ne yapalım?” ya da “Allah seni de beni de bir mi yaratmış?” diyerek kendi cehaletini ve gayretsizliğini Allah’a yüklemek, aslında can kuvvetinin zayıfladığının bir göstergesidir. İnsan yalnızca yiyip içerek beden gücünü düşünmemeli; aynı zamanda can kuvvetini geliştirmek için de çaba göstermelidir.

Abay, can kuvvetinin üç unsurundan söz eder. Anlaşılan o ki okuduğu kitaplar Rusça olduğu için bu üç unsuru şöyle adlandırır: “Podvijnoy element (подвижной элемент)” — yani hızlı kavrama yeteneği; “Sila prityagatelnaya odnorodnogo (сила притягательная однородного)” — benzer şeylerin birbirini çekmesi; “Vpeçatlitelnosť serdtsa (впечатлительность сердца)” — yani kalbin etkilenme gücü. Bu noktada Abay, kalbin aydınlanması için dört kötü alışkanlıktan uzak durulması gerektiğini söyler: övünmek, çıkar peşinde koşmak, hafife alma ve umursamazlık. Yürek bunlardan arındığında aydınlanır; aksi hâlde kararır ve bozulur. Bunların hepsi ruh bilimiyle, yani psikolojiyle ilgilidir. Abay’ın kendi çağındaki psikolojik eserlerle tanışık olduğu da açıkça görülmektedir.

Şair, can kuvvetini anlatırken beden kuvvetiyle ilgili görüşlerini de ortaya koyar. Abay’ın anlayışına göre beden kuvveti, insanın iç dünyasını değil, dış dünyasını ilgilendirir. Beden kuvveti sayesinde dışarıdan kazanır, dışarıda saklarsınız; buna da zenginlik deriz,” der. Kazakların “zenginlik bir yurtluk (geçicidir)” demesi de bu anlamdadır. Zenginlik insanın iç dünyasına ait bir güç değil, dış dünyaya ait maddi bir varlıktır. Servetin türlü türlü zararları ve felaketleri vardır. İnsan bunları bilip aklıyla kavradığı takdirde ancak servetin sahibi olabilir.

Abay bununla birlikte, akıl ve bilimin de ölçüsüz kullanıldığında insana çeşitli zararlar getirebileceğini söyler. Ona göre her şeyin bir ölçüsü vardır. Bu düşünceyle eski bilginlerin sözünü hatırlatır: “Bir şeyin zevkini ne kadar çok ararsan, acısını da bir o kadar çekersin.

Peki bu ölçüyü kim belirleyecektir? Abay’a göre fayda ile zararı ayıran güç akıldır. Ancak akıl tek başına yeterli değildir; gayretle birleşmesi gerekir. Bu ikisi kimde varsa, onda can kuvveti ile beden kuvveti dengede olur, der Abay.

Akıl ve gayretten yoksun olan insanın ise kendi iradesi yoktur; o, kaderin savurduğu bir kenger otu gibi, nereye giderse oraya sürüklenen bir varlıktır. 📚