Kırk Beşinci Söz.
Abay’ın “Allah (Tanrı)” anlayışı geniştir. Ona göre, insanoğlu yüzyıllar boyunca çeşitli dinleri benimsemiş olsa da herkes tek ve yüce bir Allah’ın varlığını kabul etmiş ve O’na iman etmiştir. Farklı dinler ise bu Yüce Allah’a ulaşmanın yollarıdır. Bununla birlikte bütün dinlerin ortak paydası adalet ve sevgi anlayışıdır.
Abay’a göre hakiki Allah yolu, Yüce Allah’ı kabul etmekle başlar. Ancak yalnızca yaratıcıyı tanımak yeterli değildir; O’na gönülden bağlanmak, O’na muhtaç olduğunu hissetmek ve ilahî hikmeti idrak etmek gerekir.
Abay’a göre insanı diğer insanlardan üstün kılan şey ne zenginliktir ne de iktidar; Allah’ın hikmetini kim daha açık ve derin biçimde hissederse, asıl yücelik ondadır. Allah’ın hikmeti adalet ve sevgidir. Bu duygular olmaksızın hayat mümkün değildir. Bu duygular ne kadar gelişmiş olursa, kişi o ölçüde bilgin ve akıllı olur. Abay’a göre insan bilgiyi kendiliğinden yaratamaz. İnsan, yaratılmış olanı hisseder, görür, aklıyla kavrar ve bu yolla bilgisini genişletir. Bu düşünce Batı felsefesinde “panteizm” olarak adlandırılır; ancak Abay’ın yaklaşımı klasik panteizmden farklıdır. Burada “Huda (Allah)” kavramı mantıksal bir amaçla ele alınmış, asıl hikmetin insanlık olduğu vurgulanmıştır. Yani mesele doğrudan Allah’tan ziyade insanla ilgilidir. Abay, insanın Allah’a ibadetini değil, Allah’ın insana bahşettiği hikmeti merkeze alır. İnsanın bu hikmeti hissedebilmesi gerekir. Bu hikmeti anlamada insana rehberlik edecek temel duygular ise adalet ve sevgidir. İşte bu anlayış, hümanizmin temel ilkesini oluşturur. Abay’ın “İnsanların hepsini kardeşin gibi sev” sözü de bu düşüncenin doğal bir sonucudur. 📚
📚 Kelime Açıklamaları
Benimsemek: Bir düşünceyi, değeri ya da davranışı kabul edip içselleştirmek anlamına gelir.
İktidar: Bir ülkeyi veya kurumu yönetme yetkisi ve gücü demektir; mecaz anlamda etki ve hâkimiyet de ifade eder.
Panteizm: Tanrı ile evreni bir ve aynı kabul eden, Tanrı’nın doğanın ve varlığın bütünü içinde bulunduğunu savunan felsefî görüştür.
Қырық бесiншi сөз.
Абайдың “құдай” туралы ұғымы кең. Адам баласы жылдар бойы әр түрлi дiндерге сенiп келгенмен, ол бiр “үлкен құдай” барын бiлген, соған құлшылық еткен, - дейдi Абай. Әр түрлi дiндер сол үшiн “үлкен құдайға” жетудiң жолдары, тәсiлдерi. Бiрақ барлық дiндерге ортақ мәселе Ғадiлет пен Махаббат. Нағыз құдай жолы “үлкен құдайды” мойындаушылық. Ол үшiн тек жаратқанды мойындап қана қоймай, оған ғашық, ынтық болу, оның хикметiн сезiну керек. Адамды адамнан жоғары қоятын байлық емес, билiк емес, Алланың хикметiн кiмде-кiм анығырақ сезiнсе сол биiк болмақ. Алла хикметi - ғадiлет пен махаббат. Бұл сезiмдерсiз өмiр жоқ. Бұл сезiмдер толығырақ болса, ол - ғалым, ғақыл. Адам жанынан ғылым шығара алмайды, - дейдi Абай. Ол дүние болмысын сезiнiп, көзбен көрiп, ақылмен бiлiп барып ғылым жасамақ. Мұндай философияны Батыста «пантейзім» атаған, бiрақ Абай пантеизiмінiң өзiндiк ерешелiгi бар. Бұл тұста құдай таным тиянақтығы үшiн алынып, оның хикметi адамгершiлiк қағидасы болып, дүнидегi нақтылы сезiнушi, танушы, әрекет етушi адам болып отыр. Былайша айтқанда, мәселе Алла туралы емес, мәселе адам болмысы туралы. Абай дүниетанымында Адамның құдайға құлшылығы емес, Алланың адамға берген хикметi негiзге алынған. Адам болса Алла хикiметiн сезiну керек, бұл оны құдайға құлшылығынан босатады. Алланың хикметiн сезiну - соның жолында болу. Ол үшiн адамға қажеттi сезiмдер ғадiлеттілік пен махаббат. Бұл.
гуманизмнiң басты қағидалары. Осы ойлар арқылы Абай бiр дiннiң шеңберiнен, бiр дiн дүниетанымынан алыс кетiп адамзаттыққа тән ойлау жүйесiне түскен. “Адамзаттың бәрiн сүй буырым деп”- деуi осы айтылған ойлардың деңгейi.
