Yedinci Söz.
Abay bu sözünde insanı hayvandan ayıran en temel içgüdü olan “arzu” kavramına eğilir. Arzu, doğuştan gelen iki yönlü bir meyildir: beden arzusu ve ruh arzusu. İnsan dünyaya geldiğinde bu iki arzu eşit seviyede, yan yana bulunur. Abay bunları yaratılışın tabii özellikleri olarak görür.
Beden arzusu; yemek, içmek, uyumak gibi biyolojik ihtiyaçlardan oluşur. Bu ihtiyaçlar hayvanlarda da mevcuttur. Fakat insanın bu arzularındaki farklılık, onun doğaya bağımlı ve zayıf oluşundadır. Kendi kendine uzun süre hayatta kalması zordur. Bu sebeple, hazır yemeğe, sıcak yatağa, bakıma alışan insan, çoğu zaman beden arzularının kölesine dönüşür.
Abay, insanın büyüdükçe ruhunu bedenin emrine vermesinin asıl sebebinin burada yattığını söyler. Ve sorar: “Gözümüzle gördüğümüz şeyin sadece dış yüzüne razı olduk; iç yüzünü merak etmedik. Onu bilmeyenin ne eksiği var?” dedik. Sadece görmekle yetinen biz, hayvandan üstün müyüz? Aksine, çocukken daha iyiydik. Bilsek de bilmesek de “bilmek isterim” diyorduk. Şimdi ise hayvandan beteriz.
İnsanın hayvandan da aşağı düşmesi, bu iki içgüdüden birinin - beden arzusunun - öne geçip, diğerinin - ruh arzusunun - silikleşmesiyle olur. Oysa çocuklukta ruh arzusu belirgindir.
Peki nedir ruh arzusu? Ruh arzusu, “öğrenmek, görmek, anlamak istemek” duygusudur. Bu arzu, çocuklukta çok açık biçimde kendini gösterir. Çocuk gördüğü, duyduğu her şeyi sorgular.
Bu nedir?”, “Neden böyle oluyor?”, “Ne işe yarar?” diyerek durmadan sorular sorar. Fakat insan büyüdükçe bu sorgulayıcı ruh halini kaybeder. Abay’ın sitemi de bundandır: “Çocuklukta sahip olduğumuz bu ruh merakını neden büyüdüğümüzde akıl süzgecinden geçirip bilgiye, bilime yönlendirmeyiz?
Bu sözde Abay, sorularla düşünmeyi teşvik eder. Çünkü ruh arzusu sadece bilmek istemekten ibaret değildir; o doğuştan gelen bir niteliktir. Ve herkeste eşit ölçüde bulunmaz. Her insanın yaratılışında farklılık, kabiliyet ve sınır vardır. Toplumun çoğu, eşyanın dış görünüşüyle yetinir; içsel hakikate yönelmez. Abay, bu durumu şu keskin sözlerle eleştirir: “Dünyanın görünen ve görünmeyen yönlerini anlamaya çalışmazsak, insanlık makamına çıkamayız. Onları öğrenemeyen bir ruh, insan ruhu değil, hayvan ruhudur.
Abay, insanı hayvanla kıyasladığında bu, doğrudan bir aşağılama değil, koşullu bir değerlendirmedir. Hayvan ne bilmek ister ne de bildiğini iddia eder. Bu nedenle ona “cahil” ya da “akıllı” denemez. O, yaratılışı gereği sadece kendi doğasına uygun davranır. Alanı dardır, imkânı sınırlıdır. İnsan ise farklıdır: onun mekânı geniş, potansiyeli sınırsızdır. Çünkü onda akıl vardır. Aklın dışa vurumu ise ruh arzusudur.
Ne var ki insanlar bu potansiyeli kullanmayıp sadece "biliyoruz" demekle yetinir, cehaleti bilgi sanır. İşte Abay’ın en büyük endişesi de budur: “Bu, gönülde ışığın olmadığını gösterir.
Bu sözde Abay, “arzu” kavramını bütün ayrıntılarıyla incelemez; amacı, ruh arzusunun beden arzusundan üstün olduğunu vurgulamaktır. Gerçek insanlık, ruhun ışığına yönelmekle başlar. 📚
📚 Kelime Açıklamaları
Arzu: İnsanın içinden gelen, onu bir şeye yönlendiren istek.
Beden: İnsanın maddi varlığı; fiziksel yapısı.
Ruh: İnsanın manevi yönü, akıl ve bilinç sahibi tarafı.
Merak: Bilmek, anlamak, çözmek isteyen içsel dürtü.
Potansiyel: Bir kişinin ya da bir şeyin henüz ortaya çıkmamış, fakat uygun şartlar oluştuğunda ortaya çıkabilecek gücü veya kapasitesi anlamına gelir.
AKIL VE NASİHATA KİM MUHTAÇ?
Жетiншi сөз.
Құмарлық деген өте мәндi ұғым. Ол адам баласын хайуаннан өзгеше етiп тұрған, табиғаттың бiзгi берген ерекше қасиетi. Құмарлық - тән құмары және жан құмары болып бөлiнедi. Адам баласы дүниеге келгенде осы екеуi екi мiнез, бiрдей көрiнедi. Абай оларды туа бiткен мiнезге жатқызған. Тән құмарлығы дегенiмiз iшсем, жесем, ұйықтасам деген биологиялық қажеттiлiктерден тұрады. Бұл мiнез хайуанаттар әлемiнде де бар. Бiрақ адам баласының iшсем, жесем, ұйықтасам дегенiнiң өз ерекшелiгi бар. Бұл ерекшелiктiң мәнi - адам баласының өте ұзақ мерзiмге дейiн өз бетiмен күнелтiп кетуге мүмкiндiлiгiнiң шектеулiлiгiнде. Дайын тамақ, төсек, күтiмге бойы үйренiп, оны дағдыға айналдырып, адам баласы көбiне тән құмарлығының құлына айналып кетуi осыдан. Сiрә, адамның өсе келе жанды тәнге бас ұрғызуының себебi мында болса керек: «көзбен көрген нәрсенiң де сыртын көргенгеақ тойдық. Сырын қалай болады деп көңiлге салмадық, оны бiлмеген кiсiнiң несi кетiптi деймiз…Құр көзбен көрген бiздiң хайуан малдан немiз артық? Қайта бала күнiмiзде жақсы екенбiз. Бiлсек те, бiлмесек те, бiлсек екен деген адамның баласы екенбiз. Ендi осы күнде, хайуаннан да жаманбыз”. Адамның хайуаннан жаман болатын кезi бала кездегi екi мiнездiң қатар жүрмей бiреуiнiң үстем болып, екiншiсiнiң көмескi тартуында. Ол бала кездегi жан құмарының ер жете келе тән құмарына тәуелдi болуында. Сонда жан құмары деген не? Ол бiлсем, көрсем, үйренсем екен деген түсiнiк. Бұл адамның бала кезiнде ерекше байқалатын мiнезi. Бала көзi.
көрiп, құлағы естiген заттың бәрiн бiлгiсi келiп, “ол немене?, бұл немене?”, “бұл неге бүйтедi?”- деп сұрап тыныштық таппайды. Осы бала күнгi жан құмарлығы ер жеткен соң, ақыл кiргенде, орнын тауып iзденiп, кiсiсін тауып сұранып, ғылым тапқандардың жолына неге салмайды екенбiз? Бұл сөзде қойылған мәселелерге жауап беруден гөрi сұрақ қою көбiрек. Ол түсiнiктi. Жан құмарлығы тек бiлсем, көрсем, үйренсем деген iстермен шектелмейдi, ол туа бiткен қасиет. Сондықтан, ол адамдарға бiрдей болмайды. Әр адамның табиғатының мүмкiндiк болмысы, шама - шарқы бар. Көпшiлiк заттың iшкi сырына мән бере бiлмейдi, оларды заттың сыртқы көрнiсi қанағаттандырады. Ол турасында Абай кесiмдi пiкiр айтқан: “Дүниенiң көрiнген һәм көрiнбеген сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп бiлмесе, адамдықтың орны болмайды. Оны бiлмеген соң ол жан адам жаны болмай, хайуан жаны болады”. Адам мен хайуан әуел бастан өзгеше. Абай адамды хайуанмен салыстырғаны шартты түсiнiк. Хайуан бiлмейдi, бiлемiн деп таласпайды, сондықтан оған бiз надансың, не ақылдысың деп ешнәрсе айта алмаймыз. Хайуан хайуандықтан өзге қылыққа, iс-әрекетке бара алмайды, оның кеңiстiгi шектеулi, мүмкiншiлiгi белгiлi. Адам болса өзгеше, оның кеңiстiгi шексiз, мүмкiншiлiгiн бiлiп қоймайсың. Себебi, онда сана бар. Оның көрнiсi жан құмары. Солай бола тұра адамдар жан азығын ойламай, құр бiлемiзге салынып, надандықты бiлiмдiк деп өңештеймiз. Мiне, бұл көкiректегi сәуленiң жоқтығы, деп Абай налыс бiлдiрген. Бұл сөзде “құмарлық” деген ұғымға барлау жасалған. Оны бүге - шiгесiне дейiн талдауды Абай мақсат тұтпаған, оның айтпағы жан құмарының тән құмарлығын артықшылығы туралы ой.
