ÖNSÖZ.
Abayı’ın mirasını araştırmak, büyük şairin düşünce derinliğine inebilmek gelecek nesille devam edecek çalışmadır. Abay dünyası insanın tüm hayatı boyunca anlayıp idrak edebileceği bir harikalar dünyasıdır. İnsanlık tarihında asırlar boyu yetiştirdiği «Kendisinden sonra өlmeyecek söz bıраkan» kimseler içerisinde her zamanın, devrin anlayışına göre inceleneceği muhakkaktır. Abay hem bizimle hem de gelecek nesille hemasırdır. Bu yüzden şairi «Kalbinin derinliğine inerek» ferasetle araştırmamız şeref borcumuzdur.
Sovyetler Birliği döneminde ulu Abay’ın dar çerçevede araştırılarak ulusun manevi mirası hudutlanmıştır. Abay hakkında ilk olarak tam bilgileri söyleyerek halka tanıtan Kazak halkının aydınları Ahmet Baytursunov, Magcan Cumabayev, Cüsipbek Aymauıtov ve şairi Rus okuyucularına ilk defa tanıtan “Alaş” partisinin başkanlarından biri olan Alihan Bökeyhanov «Kızıl» yangının alevlerine çarpılmıştı. Şakerim Kudayberdioğlu’nun deyişi ile “kesin düşünce” (Sovyet ideolojisi) hükümeti iktidar olunca Abay’ın maneviyatı yanlış gösterilerek şairin eserleri yeni neslin zihninde yanlış bilgilerle yer almıştır.
Baskı yönetiminin dar ideolojisi çerçevesinde tüm hayatı ince ve nazik sırlarla dolu Abay’ın mirasını araştırmaya adamış büyük yazar Muhtar Avezov gelecek nesle zamana uygun çok değerli eserlerini bıraktı. Kazak Edebiyatının klasik eserlerinden olan «Abay Yolu» romanını yazarak «Abay Tanımı» iliminin temelini atan M. Ayezov Abay tanımını belli bir seviyeye yükseltmiştir.
Sovyet ideolojisi, Abay’ын Kazak halkının yaşamını tenkit etmesi, bazı cahil din temsilcilerini kınadığı fikirlerini beğenmiş ve ulu şairi «Aydınlatıcı» olarak tanıtmıştı. Bu anlayış tabii ki «dar yollardan geçen» binlerle yalnız mücadele eden şairin derin düşüncelerini tam anlamıyla açamazdı. Şairi derin düşüncelere sürükleyen ve araştırmak zorunda kaldığı tek şey: insan, insanın tabiatı, sırları ve özellikleri hakkındaki anlayışlarını derin araştırmamız gerekiyor. Abay’ын tanıtımlarına göre insanı Allah yaratmıştır. İnsanın özellikleri, akıl ve feraseti Allah’a olan sevgisinden ve duygularından bilinir. Allah’ı tanımak ve onu kabul etmek, hikmetini anlamak insanın özünü tanımasının asıl kaynağıdır.
Abay anlayışının genişliği insanla Allah arası gibidir. Peygamberler değişen dünyanın insanları, onlar da sonuçta bir insandır. Bu yüzden onlar da hakikat sorusuna tam olarak yanıt veremezler. Bu sorunun tam cevabını ancak Allah verir. İnsanlık için lazım olan gerçeğe Abay otuz sekizinci sözünde «yaşam bir gerçektir» diye cevap verir. Aslında insan hayatından başka nasıl bir gerçek olabilir. Sadece hayatın bulunduğu yerде güzel söz, söylenecek düşünce, yazılacak kitap vardır. İnsan hayatı olmadan varlığın bir kıymeti yoktur. Çünkü varlığın olup olmadığını düşünecek, söyleyecek kimse yoksa, onun gerçekliği nasıl anlaşılır? Bu düşüncelerinden dolayı biz Abay’a “Hakim” deriz. Ancak onun gibiler varlığın sırlarını ve sebeplerini göstererek insanlığı doğru yola sevkeder. Bu Abay’ын fikri. Biz ise şairin düşünceleriyle paylaşmak maksadıyla bu kitabı ele aldık.
Profesör Doktor Garifolla Yesim
АЛҒЫ СӨЗ.
Абай мұрасына барлау, ұлы ақынның ой тұңғиығына тереңдеу ұрпақтан ұрпаққа жалғаса беретiн iс. Абай - адамзаттың ғұмыр бойы игерiп, түсiне түсетiн тұтасқан бiр ғажайып әлемi. Қоғам дамуының ғасырлар желiсiнде “өлмейтұғын артына сөз қалдырған” ұлы тұлғалар хақында өз кеңесiне ой өрбейтiнi анық. Абай бiзбен де, келер ұрпақпен де замандас, сондықтан ақынды “жүрегiнiң түбiне терең бойлап” парасатты ой, зерделi санамен оқып - үйрену қасиеттi парызымыз.
Кеңестiк дәуiрде ұлы Абайдың рухы тар өрiстi таптық түсiнiк тұрғысында зерттелiп, ұлттық рухани мұрамызға бұғау салынды. Абай туралы алғаш жүрекжарды лебiзiн бiлдiрiп, тиянақты тұжырым айтқан қазақтың асыл арыстары Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Жүсiпбек Аймауытов және ұлы ақынымызды орыстың оқырман қауымына тұңғыш рет таныстырған алаштың ардагер азаматы Әлихан Бөкейханов қуғынға ұшырап, қызыл зобалаңның от-жалынына шарпылды. Шәкәрiм Құдайбердiұлы айтқан “нақтылы ой” (кеңестiк идеология) қоғамы орнаған соң Абай рухы бұрмаланып, ақынның шығармашылық мұрасын ұрпақтар көкірегіне дарытуда жасанды түсініктер орныға бастады.
Тоталитарлық тар өрiстi таптық идеология шеңберiнде бар саналы ғұмыры мен шығармашылығық қызметiн өте күрделi де нәзiк сырлары мол ұлы Абайдың мұрасын зерттеуге арнаған кемеңгер жазушы Мұхтар Әуезов келер ұрпаққа өз заманының болмысына сай бағалы туындылар қалдырды. Қазақ әдебиетiнiң классикалық шығармасы “Абай жолы” роман-эпопеясын жазып, “Абайтану” ғылымының негiзiн қалаған М. Әуезов Абай тануды белгiлi белеске көтере бiлдi. Кеңестiк таптық идиологияға Абайдың қазақы тұрмысты сынап, дүмше молдаларды әжуланған жерi, қазақ қоғамындағы қайшылықтарды мiнеген тұстары ұнап, ұлы ақынға “ағартушы” атағы таңылды. Бұл түсiнiк, әрине соқтықпалы, соқпасыз жерде өскен, мыңмен жалғыз алысқан ақынның ойшылдық бiтiм - тұлғасын толық ашуға дәрменсiз болатын. Ақынды зор толғанысқа түсiрiп, дүниетанымдық iзденiстерге салған: адам, оның табиғаты, құпия сыры мен сипаттары жайлы ой түйiндерi ақиқат тұрғысында зерттеудi талап етедi. Абайдың түсiндiруiнше, адамды жаратушы Алла тағала. Адамның адамгершiлiк қасиетi мен ақыл - парасаты оның Аллаға деген сүйiспеншiлiк сезiмінен байқалады. Алланы мойындап, оның хикметiн сезiну адамның өзiн - өзi танып-бiлуiнiң қайнар көзi болым табылады.
Абай дүниетанымның кеңiстiгi Адам мен Алла арасы. Нәбилер (пайғамбарлар) өзгермелi дүниенiң өкiлдерi, оның үстiне олар да адамдар. Сондықтан нәбилер де ақиқат деген сұраққа толық жауап бере алмайды. Сұраққа жауапты нақтылы берушi Алла. Ал, адам үшiн қажеттi ақиқатқа Абай отыз сегiзiншi сөзiнде “ғұмырдың өзi-ақиқат” деген анықтама берген. Асылында, адамның ғұмырынан асқан қандай ақиқат болуы мүмкiн: тек ғұмыр болған жерде ғана зерделi сөз, айтылар ой, жазылар кiтап болмақ. Себебi, болмыстың бар - жоғы туралы айтатын жан болса, оның растығын кiм дәлелдемекшi?! Осы идеялар үшiн бiз Абайды хакiм деймiз. Хакiмдер болмыс құбылысының мәнi себебiн анықтап, адамзатты түзу жолға салушылар. Бұл ғұлама Абайдың пiкiрi, бiз болсақ ақын ойын өрбiту мақсатында осы кiтапты арнадық.
